(2) Chuyên Khảo: BẢN THỂ HỌC VỀ NGUỒN GỐC CỦA CHÚNG SINH VÀ VŨ TRỤ

Chương 2: Những Học Thuyết Lớn Về Nguồn Gốc Của Vũ Trụ Trong Lịch Sử Tư Tưởng

2.1. Mở đầu 

Lịch sử tư tưởng của nhân loại là lịch sử của những nỗ lực không ngừng nhằm trả lời câu hỏi: Vũ Trụ từ đâu mà có? Cùng với sự phát triển của văn minh, những câu trả lời ấy ngày càng phong phú và đa dạng, phản ánh trình độ nhận thức, bối cảnh văn hóa và phương pháp tư duy của từng thời đại.

Có những học thuyết giải thích nguồn gốc của Vũ Trụ bằng quyền năng của một Đấng Sáng tạo. Có những học thuyết cho rằng vật chất là thực tại đầu tiên và tồn tại vĩnh hằng. Có những hệ thống triết học xem tinh thần hoặc ý niệm là nền tảng của mọi hiện hữu. Khoa học hiện đại lại tiếp cận vấn đề thông qua quan sát, thực nghiệm và mô hình toán học, từng bước làm sáng tỏ lịch sử tiến hóa của Vũ Trụ từ những thời điểm rất sớm sau Vụ Nổ Lớn.

Mỗi cách tiếp cận đều có những giá trị nhất định, nhưng cũng mang trong mình những giới hạn. Chuyên khảo này không nhằm phân định học thuyết nào đúng hay sai tuyệt đối. Mục tiêu của chương là khảo sát những khuynh hướng tư tưởng tiêu biểu, phân tích các tiền đề triết học của chúng, chỉ ra những đóng góp và giới hạn, từ đó tạo cơ sở cho việc đề xuất mô hình bản thể học ở các chương sau.

(1) Chuyên Khảo: BẢN THỂ HỌC VỀ NGUỒN GỐC CỦA CHÚNG SINH VÀ VŨ TRỤ

Vài lời gửi bạn đọc

Chuyên khảo "Bản thể học về nguồn gốc của chúng sinh và Vũ Trụ" là kết quả của quá trình suy tư, nghiên cứu và đối thoại giữa ba lĩnh vực lớn: triết học, Phật học và khoa học hiện đại.

Từ hàng nghìn năm nay, con người không ngừng đặt ra những câu hỏi nền tảng: Vũ Trụ khởi sinh từ đâu? Vì sao có vật chất? Vì sao xuất hiện sự sống và ý thức? Con người giữ vị trí nào trong toàn thể Vũ Trụ? Những câu hỏi ấy đã được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau: thần học, triết học, khoa học và các truyền thống tôn giáo. Mỗi cách tiếp cận đều đóng góp những góc nhìn quý giá, nhưng cho đến nay vẫn chưa hình thành một lời giải thích được chấp nhận rộng rãi.

Khảo luận: VỀ TÁNH LINH, THÂN TRUNG ẤM VÀ NGUỒN GỐC VŨ TRỤ

1. Đặt vấn Đề

Câu hỏi “Chúng sinh từ đâu mà có?” là một trong những câu hỏi căn bản nhất của triết học và tôn giáo. Muốn trả lời câu hỏi ấy đến tận cùng, không thể chỉ khảo sát sự hình thành của thân thể vật chất. Cần đồng thời khảo sát vấn đề Tánh Linh - tức bản thể hữu tình là hiện hữu nơi mỗi chúng sinh. Theo hệ thống quan niệm được trình bày trong khảo luận này, một chúng sinh gồm hai phương diện căn bản: Thân trung ấm và Tánh Linh. Do đó, nghiên cứu nguồn gốc chúng sinh cần triển khai theo hai hướng:

(1) Nguồn gốc của thân trung ấm.

(2) Nguồn gốc của Tánh Linh.

Từ đây phát sinh một câu hỏi sâu hơn: Nếu muốn xác định nguồn gốc rốt ráo của chúng sinh thì nguồn gốc của chính Vũ Trụ là gì? Đây là điểm mà vấn đề nhân sinh chuyển thành vấn đề bản thể học về Vũ Trụ.

LUÂN HỒI VÀ TƯƠNG LAI

"Đừng bao giờ sợ chết vì ta đã chết, đang chết, sẽ chết và không chết." (Pháp Không Chân Như)

Lời Mở Đầu

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, ít có vấn đề nào vừa gần gũi vừa bí ẩn như câu hỏi: Sau khi chết, con người còn tồn tại hay không? Nếu còn tồn tại thì tồn tại dưới hình thức nào? Có thật con người phải tái sinh nhiều lần trong vòng luân hồi như lời Đức Phật đã dạy, hay cái chết là sự chấm dứt hoàn toàn của mọi hiện hữu?

KHÔNG GIAN LÀ THUỘC TÍNH CỦA CHÂN KHÔNG

“Không gian là thuộc tính của chân không, được biểu hiện bởi chân không; nơi nào có chân không thì nơi đó có không gian, nơi nào có không gian thì nơi đó chính là chân không.” (Tuyên bố số 35 - Sự thật về Vũ Trụ.)

1. Không gian - điều tưởng như ai cũng biết

Trong đời sống hằng ngày, không gian là một khái niệm quá quen thuộc. Ta nói ngôi nhà nằm trong một không gian, con người sống trong không gian, Trái Đất chuyển động trong không gian, các ngôi sao nằm cách nhau bởi những khoảng không gian rất lớn.

Nhưng nếu đặt câu hỏi: Không gian thực sự là gì? thì câu trả lời lại không hề đơn giản. Ta có thể nhìn thấy một vật thể, nghe một âm thanh, cảm nhận nóng lạnh, cứng mềm… nhưng không thể dùng mắt để nhìn thấy “không gian” như nhìn thấy một vật.

Ta chỉ nhận biết không gian thông qua khoảng cách, phương hướng, vị trí và sự tồn tại của các vật thể trong đó. Vì vậy, vấn đề không gian không chỉ là vấn đề của vật lý học. Ở tầng sâu hơn, nó là một vấn đề của bản thể học: Không gian tự nó có tồn tại như một thực thể hay không? Hay không gian là thuộc tính của một cái gì đó nền tảng hơn? Tuyên bố số 35 đưa ra một cách nhìn: Không gian là thuộc tính của chân không.

THỜI GIAN LÀ THUỘC TÍNH CỦA QUANG LINH

“Thời gian là thuộc tính của Quang Linh.” (Tuyên bố số 53 - Sự thật về Vũ Trụ.)

1. Thời gian cái luôn hiện hữu nhưng không thể nắm bắt

Trong cuộc sống, không có gì gần gũi với con người hơn thời gian. Ta sinh ra trong thời gian. Ta lớn lên trong thời gian. Một bông hoa nở trong thời gian, một chiếc lá rụng trong thời gian, một con người già đi trong thời gian. Ta nói: “Ngày hôm qua đã qua”, “Ngày mai chưa đến”, “Hiện tại đang xảy ra”. Nhưng nếu hỏi: Thời gian thực sự là gì? thì câu hỏi lập tức trở nên sâu sắc.

Ta có thể nhìn thấy một chiếc đồng hồ, nhưng không nhìn thấy thời gian. Ta có thể đo một giờ, nhưng không thể cầm một giờ trên tay. Ta có thể nói thời gian trôi qua, nhưng không ai nhìn thấy “dòng chảy” ấy bằng mắt. Vậy thời gian là một vật thể? Hay thời gian là một thuộc tính của một thực tại nào đó?

Từ câu hỏi ấy, Tuyên bố về Sự thật của Vũ Trụ đưa ra một luận đề: Thời gian là thuộc tính của Quang Linh.

CHẤP THỦ VÀ SỰ HÌNH THÀNH CỦA CÁI TA

1. “Cái ta” từ đâu mà có?

Con người thường nói: đây là thân của tôi; đây là tâm của tôi; đây là suy nghĩ của tôi; đây là cảm xúc của tôi; đây là cuộc đời của tôi,... Nhưng nếu hỏi sâu hơn: “Cái tôi ấy thực sự là gì?”, câu trả lời không còn đơn giản. 

Thực thể chúng sinh không phải là một thực thể vĩnh hằng, bất biến. Nó luôn thay đổi theo thời gian. Những gì chúng sinh chấp thủ, giữ lấy và cho rằng: “Đây là của ta, đây là ta, đây là tự ngã của ta” thì những thứ ấy trở thành thực thể của chúng sinh; vì được chấp thủ như vậy nên chúng trở thành thân tâm của chúng sinh". 

Bởi nếu cái “ta” không phải là một thực thể cố định, mà là một thực thể luôn thay đổi cùng với những gì được chấp thủ, thì vấn đề về ngã, thân tâm, sự sống và cái chết cần được nhìn lại từ một nền tảng khác.

TÌM HIỂU VỀ NGUỒN GỐC CỦA CHÚNG SINH

Chúng sinh gồm có thân trung ấm và Tánh Linh. Con người cũng như vậy. Vì thế, khi nói về nguồn gốc của chúng sinh, cần nói đến hai vấn đề: nguồn gốc của thân trung ấm và nguồn gốc của Tánh Linh.

1. Tánh Linh và thân trung ấm

Tánh Linh ở đây được hiểu là Chân Ngã, Chân Tâm, Phật Tánh, tức chính là Bản Thể Hữu Tình của mỗi chúng sinh trong Vũ Trụ. Bản Thể Hữu Tình là một tồn tại độc lập, tự hữu, không bị phân chia, không bị hợp nhất và thường hằng chính nó. Mỗi chúng sinh đều có bản thể hữu tình của chính mình.

HIỂU VỀ VÔ MINH

Ngôn ngữ có giới hạn của ngôn ngữ. Khi dùng ngôn ngữ để trình bày những vấn đề vượt ra ngoài giới hạn thông thường của ngôn ngữ, người đọc không thể chỉ dừng lại ở câu chữ. Cần phải quán chiếu, tu tập và tự mình đạt đến hiểu biết đúng.

1. Vô minh là nhân đầu tiên của luân hồi.

Trong Mười hai nhân duyên, Đức Thế Tôn đã chỉ rõ chuỗi nhân duyên đưa chúng sinh vào luân hồi trong lục đạo. Trong hệ thống trình bày này, vô minh được xác định là nhân đầu tiên. Muốn thoát khỏi luân hồi thì vô minh phải được diệt trừ. Nếu vô minh chưa diệt thì các nhân duyên tiếp theo vẫn còn duyên khởi, và vòng luân hồi vẫn tiếp tục. Do đó, muốn tìm hiểu nguồn gốc của luân hồi, không thể chỉ nhìn vào những biểu hiện phía sau. Phải quay trở lại tận gốc: VÔ MINH.

CÓ CÁI KHÔNG SINH

Đức Phật:

“Này các Tỷ - kheo, có sự không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi.

Này các Tỷ - kheo, nếu không có cái không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, thời ở đây không thể trình bày sự xuất ly khỏi sinh, khỏi hiện hữu, khỏi bị làm, khỏi hữu vi.

Vì rằng, này các Tỷ - kheo, có cái không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, nên có sự trình bày xuất ly khỏi sinh, khỏi hiện hữu, khỏi bị làm, khỏi hữu vi.”

(Kinh Tiểu Bộ)
Ảnh: Internet

TƯ DUY MỚI VỀ KHÔNG GIAN

"Không gian là thuộc tính của Chân không" (Pháp không Chân Như).

1. Không gian trong nhận thức của con người

Không gian là một khái niệm đã hiện hữu trong nhận thức của con người. Nhờ có khái niệm về không gian, chúng ta mới có thể nhận biết hình dạng, kích thước, vị trí và khoảng cách của các sự vật xung quanh. Khi nhìn một cái bàn, ta nhận biết nó có chiều dài, chiều rộng, chiều cao. Khi nhìn một vật ở trước mặt, ta nhận biết vật ấy đang cách mình một khoảng. Những nhận thức như “dài bao nhiêu”, “rộng bao nhiêu”, “xa hay gần”, “ở đây hay ở kia” đều liên quan đến khái niệm không gian.

"NGŨ UẨN VÔ NGÃ" VÀ "CHÚNG SINH VÔ NGÃ"

1. “Ngũ uẩn vô ngã” có đồng nghĩa với “chúng sinh vô ngã”?

Phật dạy: “Sắc là vô ngã, thọ là vô ngã, các hành là vô ngã, tưởng là vô ngã, thức là vô ngã”. Đây là nội dung được trình bày trong Kinh Vô Ngã Tướng. Vậy cần đặt câu hỏi: Có hợp lý hay không nếu từ lời dạy “sắc là vô ngã” mà suy ra rằng Đức Phật dạy “chúng sinh vô ngã”? Đó là một sự suy diễn không đúng. Đức Phật nói sắc là vô ngã, chứ không nói chúng sinh là vô ngã.

Một chúng sinh không chỉ có sắc. Vì vậy, không thể lấy một thành phần của chúng sinh để đồng nhất với toàn bộ chúng sinh. Cũng như vậy, Đức Phật dạy thọ, tưởng, các hành và thức là vô ngã, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc Đức Phật tuyên bố: “Chúng sinh là vô ngã”. Bởi ngũ uẩn và chúng sinh không phải là hai khái niệm hoàn toàn đồng nhất.

ĐỪNG BAO GIỜ SỢ CHẾT

1. Nghịch lý của sự sống và cái chết

"Đừng bao giờ sợ chết vì ta đã chết, đang chết, sẽ chết và không chết” (Pháp Không Chân Như). Trong cuộc đời, hầu như ai cũng sợ chết. Chúng ta sợ thân thể tan rã, sợ mất đi những người thân yêu, sợ mọi thứ mình gây dựng suốt một đời bỗng chốc trở thành quá khứ. Nhưng nếu nhìn sâu vào bản chất con người theo tư tưởng Phật giáo Phát Triển (Đại thừa), ta có thể đặt ra một câu hỏi khác: Phải chăng cái chết chỉ là sự chấm dứt của ngũ uẩn, chứ không phải là sự chấm dứt của tất cả những gì thuộc về bản tính chân thật của chúng sinh?

PHẬT TÁNH VÀ NGŨ UẨN

1. Phật tánh và ngũ uẩn

Sắc, thọ, tưởng, hành, thức và những tổ hợp được hình thành từ các uẩn đều là những pháp hữu vi, chịu sự biến đổi và không tồn tại độc lập. Vì vậy, không thể xem ngũ uẩn là cái tôi đích thực, là của tôi hay là tự ngã của tôi.

Theo Kinh điển Phát Triển (Đại Thừa), mỗi chúng sinh đều có Phật tánh. Phật tánh được xem là chân ngã, khác với cái ngã giả mà chúng sinh lầm chấp nơi ngũ uẩn.

Tu hành là quá trình dứt trừ cấu uế, buông bỏ sự bám chấp, tham muốn và sân hận; đồng thời phát triển chánh niệm, chánh kiến, chánh tư duy và chánh biến tri. Mục đích là nhận ra bản chất vô thường, sinh diệt của ngũ uẩn, không còn đồng nhất ngũ uẩn với chính mình.

Theo cách nhìn này, tu hành không phải là tạo ra một thực thể mới để đạt đến giải thoát, mà là xả bỏ những gì vốn bị nhận lầm là mình, để Phật tánh vốn có được hiển lộ.

PHẬT BIẾT RÕ BẢN TÁNH CỦA BẢN THỂ VẬT CHẤT (5)

Bản tánh của bản thể vật chất là những thuộc tánh cố hữu luôn tồn tại cùng với bản thể vật chất. Theo quan điểm được trình bày trong pháp thoại này, bản tánh của bản thể vật chất là nhân, là duyên sinh ra mọi sự vật, hiện tượng trong Vũ Trụ mà chúng sinh thấy biết, kể cả những nhận thức chưa chân thật của chúng sinh.

Bản tánh của bản thể vật chất được chia thành ba loại: tánh phân tranh thể tích riêng, tánh phân bố có tâm và tánh cân bằng. Ba bản tánh này xảy ra đồng thời, không trước, không sau.

PHẬT BIẾT RÕ BẢN THỂ HỮU TÌNH THÌ NHƯ THẾ NÀO? (4)

Sau khi tìm hiểu về “Phật - A Di Đà - Căn Bổn Bí Mật Tạng”, vấn đề tiếp theo cần làm rõ là thể tánh của Như Lai, hay nói cách khác là bản thể của Như Lai và Phật tánh nơi mỗi chúng sinh.

Thể tánh của Như Lai được gọi là “căn bổn bí mật tạng” bởi chúng sinh không thể nhận biết bằng mắt, không thể nghe bằng tai, không thể ngửi bằng mũi, không thể nếm bằng lưỡi, không thể cảm nhận bằng thân và cũng không thể biết bằng ý. Thể tánh của Như Lai chẳng phải sắc, chẳng phải thanh, chẳng phải hương, chẳng phải vị, chẳng phải xúc và cũng chẳng phải pháp theo cách nhận biết thông thường của chúng sinh. Vì không thể được nhận biết bằng sáu căn nên thể tánh của Như Lai luôn là một kho tàng bí mật đối với chúng sinh.

PHẬT BIẾT RÕ BẢN THỂ VẬT CHẤT THÌ NHƯ THẾ NÀO? (3)

1. Bản thể vật chất - cái gốc của mọi sự vật, hiện tượng

Có nhiều người nghe câu “Vạn pháp do tâm tạo” rồi hiểu rằng không có vật chất tồn tại, tất cả chỉ do tâm sinh ra. Hiểu như vậy là không đúng ý nghĩa. Những thứ hiện hữu mà con người nhận biết đều thông qua năm uẩn. Năm uẩn gồm thân xác, các cảm thọ, các tưởng, các hành và các thức, gọi tắt là thân tâm. Thân tâm chẳng phải là Tự Ngã, chẳng phải là Ta, chẳng phải là của Ta, mà là vật chất.

KHÁI LUẬN VỀ HƯ VÔ

Có một câu hỏi mà từ ngàn xưa con người vẫn luôn muốn tìm lời giải: Trước khi Vũ Trụ khởi sinh, có gì? Thông thường, khi nghe câu hỏi ấy, người ta có thể nghĩ đến một khoảng không gian vô tận, tối đen và trống rỗng. Nhưng nếu vẫn còn một khoảng không gian, dù không có bất cứ vật gì trong đó, thì trạng thái ấy vẫn chưa thể gọi là Hư vô tuyệt đối. Bởi vì nơi nào còn không gian, nơi đó vẫn còn một cái gì đó. Và nơi nào còn thời gian, nơi đó vẫn còn sự tiếp diễn của trước và sau.

Vì vậy, nếu nói đến trạng thái khi Vũ Trụ “chưa” khởi sinh, thì phải hiểu rằng: Không có bất cứ thứ gì có mặt, kể cả không gian và thời gian. Đó chính là Hư vô.

PHẬT TIẾP XÚC MỌI VỊ TRÍ TRONG VŨ TRỤ (2)

1. Phật tiếp xúc mọi vị trí trong Vũ trụ

Mỗi chúng sinh đều có Phật tánh. Phật tánh là bản thể rốt ráo của mỗi chúng sinh, là cái thường hằng, bất biến, được gọi là bản thể hữu tình, cũng gọi là bản thể Phật. Phật tánh không phải là một vật thể nằm ở một vị trí nào đó trong Vũ trụ. Phật tánh là một thể tánh đầy đặn, nội tại liên tục, không có chỗ trống không, đồng nhất với Vũ trụ.

Vì vậy, nói Phật tánh trùm khắp Vũ trụ có nghĩa là Phật tánh hiện hữu khắp toàn thể Vũ trụ, không có một vị trí nào nằm ngoài nó. Cần phân biệt hai chữ “bao trùm” và “trùm khắp”. “Bao trùm” dễ gợi lên hình ảnh một cái gì đó phủ lên một khoảng trống. “Trùm khắp” ở đây chỉ một thể đầy đặn, liên tục, không có chỗ trống không; thể ấy đồng nhất về phạm vi với toàn thể Vũ trụ.

PHẬT TỒN TẠI KHÔNG CẤU UẾ (1)

1. Thế nào là tồn tại không cấu uế?

Một người vẫn tồn tại giữa cuộc đời nhưng không bị dính mắc vào bất cứ thứ gì, không bám chấp vào bất cứ thứ gì, thì đó gọi là tồn tại không cấu uế. “Bất cứ thứ gì” ở đây được hiểu là tất cả: vật chất, con người, cảm xúc, quan điểm, tư tưởng, thành quả, danh lợi, hoàn cảnh, hay ngay cả những điều mà mình cho là đúng.

Khi một người đạt đến trạng thái không còn dính mắc, không còn bám chấp, thì sau khi xả thân sẽ không còn tiếp tục trong lục đạo luân hồi. Người ấy được gọi là A-la-hán. Con đường để đạt đến trạng thái ấy là thực hành Bát Chánh Đạo.