"NGŨ UẨN VÔ NGÃ" VÀ "CHÚNG SINH VÔ NGÃ"

1. “Ngũ uẩn vô ngã” có đồng nghĩa với “chúng sinh vô ngã”?

Phật dạy: “Sắc là vô ngã, thọ là vô ngã, các hành là vô ngã, tưởng là vô ngã, thức là vô ngã”. Đây là nội dung được trình bày trong Kinh Vô Ngã Tướng. Vậy cần đặt câu hỏi: Có hợp lý hay không nếu từ lời dạy “sắc là vô ngã” mà suy ra rằng Đức Phật dạy “chúng sinh vô ngã”? Đó là một sự suy diễn không đúng. Đức Phật nói sắc là vô ngã, chứ không nói chúng sinh là vô ngã.

Một chúng sinh không chỉ có sắc. Vì vậy, không thể lấy một thành phần của chúng sinh để đồng nhất với toàn bộ chúng sinh. Cũng như vậy, Đức Phật dạy thọ, tưởng, các hành và thức là vô ngã, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc Đức Phật tuyên bố: “Chúng sinh là vô ngã”. Bởi ngũ uẩn và chúng sinh không phải là hai khái niệm hoàn toàn đồng nhất.

2. “Ngũ uẩn vô thường” không có nghĩa “tất cả mọi thứ đều vô thường”.

Đức Phật dạy: “Sắc là vô thường, thọ là vô thường, các hành là vô thường, tưởng là vô thường, thức là vô thường”. Ngài cũng dạy phải như thật quán sát tất cả những gì thuộc về sắc, thọ, tưởng, hành, thức dù thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, dù ở bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, thấp hay cao, xa hay gần rằng: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi”.

Như vậy, đối tượng được quán sát ở đây là ngũ uẩn. Do đó, không thể từ lời dạy: “Ngũ uẩn là vô thường” mà suy rộng thành: “Tất cả mọi thứ đều vô thường”. Bởi ngũ uẩn không đồng nghĩa với tất cả mọi thứ. Tương tự, không thể từ lời dạy: “Ngũ uẩn là vô ngã” mà kết luận: “Chúng sinh là vô ngã”. Bởi ngũ uẩn không phải là toàn bộ ý nghĩa của “chúng sinh”.

3. Phải phân biệt “vô ngã” với “chúng sinh vô ngã”

Đây là điểm trọng yếu. Nếu nói: “Sắc vô ngã” thì đối tượng được nói đến là sắc. Nếu nói: “Thọ, tưởng, hành, thức vô ngã” thì đối tượng được nói đến là thọ, tưởng, hành, thức. Nhưng nếu nói: “Chúng sinh vô ngã” thì đối tượng đã được mở rộng từ từng thành phần của ngũ uẩn sang toàn thể chúng sinh. Hai mệnh đề này không thể tùy tiện đồng nhất với nhau. Vì vậy, lấy mệnh đề “ngũ uẩn vô ngã” để khẳng định “chúng sinh vô ngã” là một bước suy luận vượt quá nội dung trực tiếp của lời dạy.

4. Chư Phật có bao giờ nói tất cả mọi thứ đều vô thường?

Chư Phật chẳng bao giờ nói tất cả mọi thứ đều vô thường. Cũng vậy: Chư Phật chẳng bao giờ dạy rằng cái gì thường hằng đều không phải của ta, không phải là ta, không phải là tự ngã của ta. Và đặc biệt: Chư Phật chẳng bao giờ tuyên thuyết rằng chúng sinh vô ngã, hoặc tất cả chúng sinh đều vô ngã. 

5. Nếu chúng sinh vô ngã thì Phật là gì?

Nếu khẳng định chúng sinh hoàn toàn vô ngã, thì khi một chúng sinh tu tập và đạt đến giải thoát, cần đặt câu hỏi: Thứ gì được gọi là Phật? Nếu không có bất cứ thứ gì thường hằng nơi chúng sinh, thì khi đạt giải thoát, dựa vào đâu mà nói rằng chúng sinh ấy trở thành Phật? Nếu có một cái gì đó được gọi là Phật, và Phật được xác định là thường hằng, thì cái thường hằng ấy không thể là thứ mới sinh ra tại thời điểm thành Phật. Nó không thể: được sinh ra khi thành Phật; bị sinh ra; bị diệt mất; bị hư hoại; bị biến đổi thành một bản thể khác.

Nếu không sinh và không diệt, thì nó phải hiện hữu theo bản tính của nó trước khi chúng sinh thành Phật và sau khi chúng sinh thành Phật. Chúng sinh phải có một thứ thường hằng, không biến đổi, và khi chúng sinh giác ngộ thì thứ ấy được gọi là Phật. Thứ đó được gọi là: Ngã, Phật tánh hay Như Lai tạng. Ba danh từ này có cùng một nghĩa căn bản và không sai khác về bản thể.

6. Tất cả chúng sinh đều có ngã

Tất cả chúng sinh đều có ngã. Ngã ở đây không phải là thân thể. Ngã cũng không phải là sắc, thọ, tưởng, hành hay thức. Ngã được xác định là Phật tánh, là Như Lai tạng, là bản thể thường hằng nơi chúng sinh. Do đó cần phân biệt rõ: Ngũ uẩn vô ngã không đồng nghĩa với chúng sinh vô ngã. Ngũ uẩn là pháp được hình thành, biến đổi và hoại diệt. Ngã, theo hệ thống quan niệm này, là cái thường hằng, không sinh, không diệt và không biến đổi.

7. Ngã không ở trong, không ở ngoài và không ở chặng giữa

Một vấn đề khác được đặt ra: Ngã ở đâu? Ngã chẳng ở trong thân, chẳng ở ngoài thân, cũng chẳng ở chặng giữa. Ngã chẳng có chỗ. Nhưng cần đặc biệt lưu ý: “Ngã chẳng có chỗ” không có nghĩa là “không có ngã”. Đồng thời, cũng không nên hiểu thành: “Ngã ở khắp tất cả mọi chỗ”. Hai cách hiểu ấy đều không đúng với cách trình bày của bài viết. 

Để minh họa, có thể dùng hình ảnh một khối nước và một ổ bánh mì. Giả sử có một khối nước lớn, bên trong khối nước ấy có một ổ bánh mì nhỏ. Có thể nói khối nước nằm trong ổ bánh mì hay không? Không. Có thể nói khối nước nằm ngoài ổ bánh mì hay không? Cũng không. Có thể nói khối nước nằm ở chặng giữa hay không? Cũng không. Bởi phần nước ở trong ổ bánh mì không đủ để gọi là toàn bộ khối nước; phần nước bên ngoài ổ bánh mì cũng không phải toàn bộ khối nước; còn “toàn bộ khối nước” cũng không thể nằm ở một vị trí trung gian nào. Nhưng cũng không thể nói rằng: “Toàn bộ khối nước nằm ở khắp tất cả mọi chỗ trong khối nước”. Nếu mỗi vị trí trong khối nước đều chứa một “khối nước”, thì chẳng phải một khối nước đã biến thành vô số khối nước hay sao? 

Trong ví dụ này: Khối nước ví cho Ngã. Ổ bánh mì ví cho thân của chúng sinh. Khối nước lớn ví cho không gian của Vũ Trụ. Không thể dùng cách phân chia trong - ngoài - giữa - khắp nơi để xác định vị trí của Ngã.

8. Ngã của mỗi chúng sinh trùm khắp Vũ Trụ

Ngã của mỗi chúng sinh trùm khắp Vũ Trụ. Điều này cần được hiểu thật cẩn thận. Mỗi chúng sinh có một ngã riêng. Ngã ấy không bị giới hạn trong thân vật chất của chúng sinh. Tuy nhiên, việc mỗi ngã trùm khắp Vũ Trụ không có nghĩa là các ngã hợp nhất với nhau. Đây là điểm rất quan trọng.

9. Nhiều ngã không hợp nhất thành một Đại Ngã

Có người có thể suy luận: Nếu ngã của mỗi chúng sinh đều trùm khắp Vũ Trụ, vậy tất cả các ngã có phải cuối cùng hợp nhất thành một Đại Ngã hay không? Theo bài viết: Không. Đó là một cách hiểu sai. Mỗi ngã là một tồn tại độc lập, sở hữu bởi chính nó. Mỗi ngã: không thể chia tách thành nhiều ngã; nhiều ngã không thể hợp nhất thành một ngã; không mất đi tính độc lập chỉ vì cùng trùm khắp Vũ Trụ. Do đó, có thể nói: Mỗi ngã trùm khắp Vũ Trụ nhưng các ngã không bao giờ hợp nhất thành một ngã duy nhất. Đây là sự phân biệt giữa “trùm khắp” và “hợp nhất”. Trùm khắp không đồng nghĩa với hợp nhất. Cùng hiện diện trong toàn Vũ Trụ không đồng nghĩa với trở thành một bản thể duy nhất.

10. Về quan niệm “Phật giáo chủ trương vô ngã”

Từ những phân tích trên, bài viết đặt vấn đề đối với cách nói: “Phật giáo chủ trương vô ngã”. Cách nói này quá rộng và dễ dẫn đến hiểu lầm nếu không xác định rõ “vô ngã” đang được dùng để chỉ cái gì. Nếu “vô ngã” được dùng để chỉ: sắc vô ngã, thọ vô ngã, tưởng vô ngã, hành vô ngã, thức vô ngã, thì đó là một nội dung cụ thể. Nhưng nếu từ đó mở rộng thành: “Phật giáo dạy rằng tất cả chúng sinh đều vô ngã”, thì đó là một mệnh đề khác. Vì vậy, không nên “quơ đũa cả nắm” rồi đồng nhất tất cả các cách dùng của khái niệm vô ngã.

Tương tự, nếu dùng “vô ngã” như một tiêu chuẩn tuyệt đối để xác định kinh điển nào chắc chắn do Phật thuyết và kinh điển nào không phải do Phật thuyết, thì cần hết sức thận trọng, bởi cách hiểu quá đơn giản có thể khiến người đọc hiểu sai ý nghĩa của giáo pháp.

10. Kết luận

Luận đề của bài viết có thể được cô đọng thành những điểm chính sau: 

Một là, Đức Phật dạy ngũ uẩn vô thường và vô ngã. Điều đó không tự động đồng nghĩa với mệnh đề “chúng sinh vô ngã”. Hai là, ngũ uẩn không đồng nhất với toàn bộ ý nghĩa của chúng sinh. Vì vậy, không thể lấy thuộc tính của ngũ uẩn để kết luận một cách giản đơn về toàn thể chúng sinh. Ba là, theo hệ thống tư tưởng được trình bày, chúng sinh có một bản thể thường hằng, được gọi bằng ba danh từ: Ngã, Phật tánh, Như Lai tạng. Bốn là, bản thể ấy không sinh, không diệt, không hư hoại và không biến đổi. Khi chúng sinh giác ngộ, bản thể ấy được gọi là Phật. Năm là, ngã của mỗi chúng sinh trùm khắp Vũ Trụ nhưng không vì vậy mà các ngã hợp nhất thành một Đại Ngã. Mỗi ngã vẫn là một tồn tại độc lập, sở hữu bởi chính nó.

Vì vậy, theo lập trường của bài viết: Không nên đồng nhất “ngũ uẩn vô ngã” với “chúng sinh vô ngã”. Và luận đề cuối cùng được xác lập là: "Chư Phật ba đời chẳng bao giờ tuyên thuyết chúng sinh vô ngã". 

Hoàng Lạc