Khảo luận: VỀ TÁNH LINH, THÂN TRUNG ẤM VÀ NGUỒN GỐC VŨ TRỤ

1. Đặt vấn Đề

Câu hỏi “Chúng sinh từ đâu mà có?” là một trong những câu hỏi căn bản nhất của triết học và tôn giáo. Muốn trả lời câu hỏi ấy đến tận cùng, không thể chỉ khảo sát sự hình thành của thân thể vật chất. Cần đồng thời khảo sát vấn đề Tánh Linh - tức bản thể hữu tình là hiện hữu nơi mỗi chúng sinh. Theo hệ thống quan niệm được trình bày trong khảo luận này, một chúng sinh gồm hai phương diện căn bản: Thân trung ấm và Tánh Linh. Do đó, nghiên cứu nguồn gốc chúng sinh cần triển khai theo hai hướng:

(1) Nguồn gốc của thân trung ấm.

(2) Nguồn gốc của Tánh Linh.

Từ đây phát sinh một câu hỏi sâu hơn: Nếu muốn xác định nguồn gốc rốt ráo của chúng sinh thì nguồn gốc của chính Vũ Trụ là gì? Đây là điểm mà vấn đề nhân sinh chuyển thành vấn đề bản thể học về Vũ Trụ.

2. Tánh Linh - Bản Thể Hữu Tình

Trong hệ thống khái niệm của khảo luận này, Tánh Linh được dùng để chỉ chân ngã, chân tâm, Phật tánh, tức bản thể hữu tình của chính mỗi chúng sinh. Bản thể hữu tình được xác định là một tồn tại độc lập, tự hữu, không bị phân chia, không bị hợp nhất và thường hằng chính nó. Như vậy, mỗi chúng sinh không chỉ được nhìn nhận như một tổ hợp vật chất và các hiện tượng tâm lý, mà còn có một phương diện bản thể sâu hơn: Tánh Linh. Đây là một luận điểm nền tảng của toàn bộ hệ thống.

Theo cách nhìn này: Mỗi chúng sinh có một bản thể hữu tình của chính mình; bản thể ấy được gọi là Tánh Linh hay Phật tánh. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là con người thông thường không nhận biết được bản thể ấy một cách trực tiếp. Vì không rõ biết, con người có khuynh hướng đồng nhất mình với thân thể, cảm giác, nhận thức, tư duy và các hiện tượng thuộc ngũ uẩn. Do đó, xuất hiện sự chấp lầm: “Thân này là ta, ngũ uẩn này là ta, những gì thuộc về ngũ uẩn là của ta”.

Khảo luận này đưa ra sự phân biệt căn bản:

- Tánh Linh: là chân ngã, là ta, là của ta, là tự ngã của ta;

- Thân trung ấm và ngũ uẩn: không phải là ta, không phải là của ta, không phải là tự ngã của ta.

Sự phân biệt này có ý nghĩa quyết định đối với vấn đề giác ngộ.

3. Chân Ngã Và Con Đường Giác Ngộ

Khi một người như thật rõ biết Tánh Linh là gì và đồng thời nhận biết thân trung ấm là pháp được hình thành, biến đổi và hoại diệt, thì cách nhìn về chính mình cũng thay đổi. Tánh Linh được xác định với các đặc tính: thường hằng; an lạc; thanh tịnh; không kết thúc. Trong khi đó, thân trung ấm có các đặc tính: được hình thành; biến đổi; vô thường; dễ tổn thương; hoại diệt. 

Từ sự phân biệt này hình thành một chuyển biến căn bản trong nhận thức. Con người không còn xem cái vô thường là bản thể tối hậu của mình. Từ đó, Giác ngộ không còn chỉ được hiểu như một trạng thái tâm lý đặc biệt, mà được đặt trong mối quan hệ với sự nhận biết đúng về bản thể của chính mình.

Theo hệ thống quan niệm này: 

- Đạo đức Giác ngộ là đạo đức vô lượng.

- Trí tuệ Giác ngộ là trí tuệ tối thượng.

- Bình an Giác ngộ là bình an tuyệt đối.

- Hạnh phúc Giác ngộ là hạnh phúc vô biên.

Vì vậy, nhận biết Tánh Linh không chỉ là một vấn đề lý luận mà còn được xem là nền tảng của con đường tu tập.

4. Từ Nguồn Gốc Chúng Sinh Đến Nguồn Gốc Vũ Trụ

Nếu chúng sinh có hai phương diện là thân trung ấm và Tánh Linh, thì việc truy tìm nguồn gốc chúng sinh cuối cùng phải dẫn đến câu hỏi:

(1) Tánh Linh từ đâu mà có?

(2) Thân trung ấm từ đâu mà có?

(3) Và Vũ Trụ trong đó chúng sinh tồn tại từ đâu mà có?

Đây chính là bước chuyển từ vấn đề nhân sinh sang vấn đề bản thể học. Trong lịch sử tư tưởng Phật giáo, Đức Phật từng không trả lời một số câu hỏi siêu hình về Vũ Trụ. Lý do được trình bày trong khảo luận này không phải nhất thiết vì những vấn đề ấy không có sự thật, mà còn vì khả năng nhận thức và ngôn ngữ của người nghe chưa thích hợp để tiếp nhận. Nếu một vấn đề vượt quá khả năng hiểu biết mà vẫn cố chấp suy luận, nó có thể dẫn đến: tranh luận kéo dài; hý luận; thị phi; suy tư không có kết quả; ưu não; mất phương hướng trong tu tập.

Vì vậy, sự im lặng trong một số trường hợp có thể được hiểu như một phương tiện nhằm bảo vệ mục tiêu giải thoát.

5. Hoàn Cảnh Nhận Thức Của Thời Đại Mới

Khảo luận này đặt vấn đề rằng hoàn cảnh nhận thức của con người hiện nay đã thay đổi đáng kể. Khoa học hiện đại đã phát triển mạnh về: vật lý vi mô; vật lý vĩ mô; hóa học; sinh học; toán học; triết học. Đồng thời, con người đã có những công cụ quan sát, đo lường và mô hình hóa mà thời cổ đại chưa có. Do đó, ngôn ngữ của con người ngày nay có khả năng trình bày những vấn đề mà trước đây rất khó diễn đạt.

Theo lập luận của khảo luận, đây là một trong những cơ sở để đặt lại câu hỏi về nguồn gốc Vũ Trụ bằng một hệ thống khái niệm mới. Bên cạnh đó, khảo luận còn đặt vấn đề về những quan niệm tôn giáo khác nhau liên quan đến nguồn gốc con người, cũng như tình trạng diễn giải khác nhau đối với kinh điển Phật giáo. Mục đích được xác định không phải nhằm tranh luận với một cá nhân hay một tôn giáo cụ thể, mà nhằm làm rõ một hệ thống nhận thức về nguồn gốc chúng sinh và Vũ Trụ.

6. Điểm Khởi Đầu Của Vũ Trụ 

Đây là một trong những luận điểm quan trọng nhất của khảo luận. Muốn tìm điểm khởi đầu của Vũ Trụ, hãy tưởng tượng một quá trình truy ngược thời gian. Càng đi ngược về quá khứ, không gian của Vũ Trụ càng được thu hẹp. Nếu tiếp tục truy ngược đến tận cùng của thời gian và tận cùng của không gian, ta đi đến: điểm bắt đầu khởi sinh Vũ Trụ.

Tại điểm này, theo giả thuyết của khảo luận: Không có bất cứ một tồn tại nào hiện diện trước thời điểm bắt đầu khởi sinh Vũ Trụ. Không có vật chất. Không có Tánh Linh. Không có không gian. Không có thời gian. Đây là một điểm rất đặc biệt về mặt tư duy.

Bởi khi nói “trước khi Vũ Trụ khởi sinh”, chúng ta đã sử dụng chữ “trước”, mà “trước” vốn là một khái niệm thời gian. Nhưng nếu thời gian chưa tồn tại thì khái niệm “trước” cũng không thể được sử dụng theo nghĩa thông thường. Vì vậy, có thể nói chính xác hơn: Không có một “trước đó” theo nghĩa thời gian trước sự khởi sinh của Vũ Trụ. Điều này đặt tư duy con người trước giới hạn của chính ngôn ngữ.

7. Sự Khởi Sinh Đồng Thời Của Hai Loại Tồn Tại

Tại điểm bắt đầu khởi sinh Vũ Trụ, theo hệ thống giả thuyết này, có hai loại tồn tại đồng thời khởi sinh:

- Một là Hạt vật chất cội gốc.

- Hai là Tánh Linh.

Đây là luận điểm trung tâm: 

- Hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh đồng thời khởi sinh và tồn tại.

- Không có cái này sinh ra cái kia.

- Không có hạt vật chất sinh ra Tánh Linh.

- Cũng không có Tánh Linh sinh ra hạt vật chất.

- Cả hai cùng xuất hiện trong một sự kiện khởi sinh duy nhất.

Do đó, Vũ Trụ được xác định chỉ có hai loại tồn tại căn bản: Hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh.

8. Khởi Sinh Từ Hư Vô 

Khái niệm “Hư Vô” ở đây cần được hiểu theo nghĩa tuyệt đối: Không có bất cứ thứ gì kể cả không gian và thời gian. Nếu trước sự khởi sinh Vũ Trụ đã có một vật hay một tồn tại nào đó thì không thể gọi là Hư Vô tuyệt đối. Vì vậy, khi nói hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh khởi sinh từ Hư Vô, điều đó đồng nghĩa với việc: không có nơi chốn sinh ra chúng; không có vật nào sinh ra chúng; không có cha mẹ sinh ra chúng; không có nguyên nhân bên ngoài tạo ra chúng. Chúng không từ một nơi nào đi đến. Chúng không được một tồn tại khác tạo ra. Chúng khởi sinh đồng thời.

Để minh họa cho quan hệ này, khảo luận sử dụng biểu thức:

0 = (+1) + (-1).

Hai thành phần đối xứng cùng xuất hiện và tổng thể vẫn bằng không.

Theo cách hình dung ấy, hai mặt có thể trở về không:

(+1) + (-1) = 0.

Tuy nhiên, khảo luận tiếp tục đưa ra một luận điểm quan trọng hơn:

Vũ Trụ thực tế không trở về Hư Vô và không bao giờ mất đi. Lý do nằm ở bản chất khác nhau giữa hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh.

9. Hạt Vật Chất Cộ Gốc Và Không Gian

Hạt vật chất cội gốc được xác định có một thuộc tính căn bản: Có không gian riêng. Có thể hình dung một viên bi đặt trong chậu nước. Viên bi chiếm một vùng không gian riêng. Nó không hòa lẫn hoàn toàn vào nước. Theo cách hình dung này, mỗi hạt vật chất cũng chiếm một vùng không gian riêng.

Khảo luận đồng nhất: Không gian với trường chân không. Theo đó: Không gian chính là trường chân không. Trường chân không là liên tục, còn chất liệu của hạt vật chất chính là trường chân không. Do đó, mỗi hạt vật chất có một không gian riêng. Tổng hợp tất cả những không gian riêng của các hạt vật chất cội gốc tạo thành không gian của toàn Vũ Trụ.

Từ đây hình thành một luận điểm: Không có vị trí nào trong Vũ Trụ hoàn toàn không có không gian. Và theo hệ thống khái niệm này: Không có vị trí nào hoàn toàn không có chân không.

10. Tánh Linh Trùm Khắp Vũ Trụ

Nếu hạt vật chất có không gian riêng thì Tánh Linh có một tính chất hoàn toàn khác. Mỗi Tánh Linh trùm khắp Vũ Trụ. Chất liệu của Tánh Linh xuyên thấu mọi vị trí trong Vũ Trụ và có thể đồng nhất với toàn Vũ Trụ.

Để minh họa, có thể hình dung một quả cầu thủy tinh đặc ruột, bên trong chứa nhiều hình con vật và cây cỏ cũng được làm bằng thủy tinh.

Trong mô hình này: Quả cầu thủy tinh → Vũ Trụ. Thủy tinh → chân không, chất liệu của hạt vật chất. Các hình con vật, cây cỏ → các thân vật chất. Toàn bộ màu tím xuyên thấu quả cầu → chất liệu của Tánh Linh. 

Như vậy, Tánh Linh không chiếm một vùng không gian riêng giống như hạt vật chất, mà có tính chất xuyên thấu và trùm khắp. Đây là điểm phân biệt căn bản giữa hai loại tồn tại.

11. Sự Phân Bố Khác Nhau

Chân không của mỗi hạt vật chất không phân bố đồng đều. Nó tập trung tại một vị trí và giảm dần khi khoảng cách tăng lên. Có thể ví như nhiệt của một ngọn đèn: càng gần tim đèn thì nhiệt độ càng cao; càng xa thì nhiệt độ càng giảm. Trong khi đó, chất liệu của Tánh Linh được giả định là phân bố đều trong toàn Vũ Trụ. 

Như vậy: 

Hạt vật chất cội gốc                  Tánh Linh 

Có không gian riêng                   Trùm khắp Vũ Trụ

Phân bố không đồng đều            Phân bố đều

Tập trung tại vị trí                      Xuyên thấu mọi vị trí

Chiếm một vùng không gian      Không bị giới hạn bởi một vùng riêng

Sự khác biệt này là cơ sở để giải thích vì sao hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh không thể hoàn toàn đồng nhất với nhau.

12. Vì Sao Vũ Trụ Không Mất Đi?

Nếu hai loại tồn tại có thể đồng nhất hoàn toàn thì về mặt lý luận, chúng có thể triệt tiêu nhau và trở về KHÔNG. Nhưng hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh không có cùng thuộc tính. Một bên có không gian riêng và phân bố không đồng đều. Một bên trùm khắp Vũ Trụ và được giả định phân bố đều. Do đó, chúng không thể đồng nhất hoàn toàn. Vì vậy, chúng không thể triệt tiêu để đưa Vũ Trụ trở về trạng thái không có gì.

Theo hệ thống lập luận của khảo luận: Vũ Trụ không bao giờ mất đi. Hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh luôn tồn tại. Đây chính là cơ sở bản thể học được dùng để giải thích tính thường tồn của Vũ Trụ.

13. Vũ Trụ Không Có “Bên Ngoài”

Khái niệm “đi” và “đến” chỉ có nghĩa khi tồn tại không gian. Muốn một vật đi từ A đến B thì phải có không gian giữa A và B. Nhưng Vũ Trụ được định nghĩa là toàn bộ không gian được tạo thành bởi các hạt vật chất. Do đó, ngoài Vũ Trụ không còn một không gian khác để vật chất có thể đi đến.

Nơi nào có không gian, nơi đó thuộc về Vũ Trụ. Vì vậy, không thể đặt một “không gian bên ngoài Vũ Trụ” rồi nói Vũ Trụ đang nằm trong không gian ấy. Nếu có không gian ấy, nó đã thuộc về Vũ Trụ.

14. Chỉ Có Một Vũ Trụ

Từ luận điểm trên có thể tiếp tục suy luận về tính duy nhất của Vũ Trụ.

Nếu nói có hai Vũ Trụ độc lập, thì: vật chất của Vũ Trụ thứ nhất không thuộc Vũ Trụ thứ hai; vật chất của Vũ Trụ thứ hai không thuộc Vũ Trụ thứ nhất. Khi đó phải tồn tại khoảng cách giữa hai Vũ Trụ. Nhưng khoảng cách chính là không gian. Mà toàn bộ không gian đã thuộc về Vũ Trụ.

Nếu hai Vũ Trụ có chung một phần không gian thì chúng không còn hoàn toàn độc lập. Chúng đã liên tục với nhau. Do đó, theo phép lập luận này: Không thể có hai Vũ Trụ độc lập cùng tồn tại. Vũ Trụ chỉ có thể được xác định là: một Vũ Trụ duy nhất, liên tục và không có một không gian nào nằm bên ngoài nó.

15. Kết Luận

Khảo luận về nguồn gốc chúng sinh bắt đầu từ một câu hỏi đơn giản: Chúng sinh là gì? Theo hệ thống quan niệm được trình bày, chúng sinh gồm hai phương diện: thân trung ấm và Tánh Linh. Thân trung ấm là pháp được hình thành, biến đổi và hoại diệt. Tánh Linh là bản thể hữu tình, được xác định là thường hằng và trùm khắp Vũ Trụ.

Từ vấn đề chúng sinh, khảo luận đi đến vấn đề Vũ Trụ. Tại điểm khởi sinh Vũ Trụ, không có bất cứ tồn tại nào trước đó - kể cả không gian và thời gian. Tại chính điểm khởi sinh ấy, hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh đồng thời khởi sinh. Hạt vật chất có không gian riêng. Tánh Linh trùm khắp Vũ Trụ. Hạt vật chất có sự phân bố không đồng đều. Tánh Linh được phân bố đều. Do hai loại tồn tại có những thuộc tính khác nhau nên chúng không thể hoàn toàn đồng nhất và triệt tiêu lẫn nhau.

Từ đó hình thành kết luận: Vũ Trụ không mất đi. Đồng thời, vì không tồn tại không gian bên ngoài toàn bộ không gian nên không thể có một Vũ Trụ thứ hai độc lập với Vũ Trụ này. Vì vậy, toàn bộ hệ thống có thể được cô đọng thành một mệnh đề: Vũ Trụ chỉ có một; trong Vũ Trụ chỉ có hai loại tồn tại căn bản là hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh; hai loại tồn tại ấy đồng thời khởi sinh từ KHÔNG và cùng tồn tại trong một Vũ Trụ duy nhất.

Từ nền tảng này, vấn đề tiếp theo cần được khảo sát là: Nếu hạt vật chất cội gốc và Tánh Linh đồng thời khởi sinh, thì bằng cơ chế nào chúng hình thành thân trung ấm, sự sống, tâm thức và thế giới mà chúng ta đang nhận biết? Đó chính là bước chuyển từ bản thể học về nguồn gốc sang học thuyết về sự hình thành chúng sinh và Vũ Trụ.

Hoàng Lạc (biên soạn từ bài pháp "Nguồn Gốc Của Chúng Sinh")