Chuyên Khảo: BẢN THỂ HỌC VỀ NGUỒN GỐC CỦA CHÚNG SINH VÀ VŨ TRỤ(1)

Lời Tác Giả

Chuyên khảo "Bản thể học về nguồn gốc của chúng sinh và Vũ Trụ" là kết quả của quá trình suy tư, nghiên cứu và đối thoại giữa ba lĩnh vực lớn: triết học, Phật học và khoa học hiện đại.

Từ hàng nghìn năm nay, con người không ngừng đặt ra những câu hỏi nền tảng: Vũ Trụ khởi sinh từ đâu? Vì sao có vật chất? Vì sao xuất hiện sự sống và ý thức? Con người giữ vị trí nào trong toàn thể Vũ Trụ? Những câu hỏi ấy đã được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau: thần học, triết học, khoa học và các truyền thống tôn giáo. Mỗi cách tiếp cận đều đóng góp những góc nhìn quý giá, nhưng cho đến nay vẫn chưa hình thành một lời giải thích được chấp nhận rộng rãi.

Khảo luận: VỀ TÁNH LINH, THÂN TRUNG ẤM VÀ NGUỒN GỐC VŨ TRỤ

1. Đặt vấn Đề

Câu hỏi “Chúng sinh từ đâu mà có?” là một trong những câu hỏi căn bản nhất của triết học và tôn giáo. Muốn trả lời câu hỏi ấy đến tận cùng, không thể chỉ khảo sát sự hình thành của thân thể vật chất. Cần đồng thời khảo sát vấn đề Tánh Linh - tức bản thể hữu tình là hiện hữu nơi mỗi chúng sinh. Theo hệ thống quan niệm được trình bày trong khảo luận này, một chúng sinh gồm hai phương diện căn bản: Thân trung ấm và Tánh Linh. Do đó, nghiên cứu nguồn gốc chúng sinh cần triển khai theo hai hướng:

(1) Nguồn gốc của thân trung ấm.

(2) Nguồn gốc của Tánh Linh.

Từ đây phát sinh một câu hỏi sâu hơn: Nếu muốn xác định nguồn gốc rốt ráo của chúng sinh thì nguồn gốc của chính Vũ Trụ là gì? Đây là điểm mà vấn đề nhân sinh chuyển thành vấn đề bản thể học về Vũ Trụ.

LUÂN HỒI VÀ TƯƠNG LAI

"Đừng bao giờ sợ chết vì ta đã chết, đang chết, sẽ chết và không chết." (Pháp Không Chân Như)

Lời Mở Đầu

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, ít có vấn đề nào vừa gần gũi vừa bí ẩn như câu hỏi: Sau khi chết, con người còn tồn tại hay không? Nếu còn tồn tại thì tồn tại dưới hình thức nào? Có thật con người phải tái sinh nhiều lần trong vòng luân hồi như lời Đức Phật đã dạy, hay cái chết là sự chấm dứt hoàn toàn của mọi hiện hữu?

Khái luận: PHÁP THÂN VÀ HƯ KHÔNG

0. Mở đầu

Khi suy tư về bản thể của Vũ Trụ và chúng sinh, có một câu hỏi rất sâu: Nếu mọi pháp đều sinh diệt, vậy cái gì là nền tảng để các pháp có thể hiện hữu? Trong Phật học, có thể tiếp cận vấn đề này qua hai khái niệm: hư không và Pháp Thân. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: hư không không phải là Pháp Thân; Pháp Thân cũng không phải là hư không. Nhưng giữa hai bên có một mối quan hệ đặc biệt: hư không là môi trường không ngăn ngại để các pháp hiện hữu, còn Pháp Thân được hiểu như thể tánh giác ngộ không bị giới hạn bởi không gian.

Từ cách nhìn ấy, có thể triển khai một hệ thống nhận định như sau.

KHÔNG GIAN LÀ THUỘC TÍNH CỦA CHÂN KHÔNG

“Không gian là thuộc tính của chân không, được biểu hiện bởi chân không; nơi nào có chân không thì nơi đó có không gian, nơi nào có không gian thì nơi đó chính là chân không.” (Tuyên bố số 35 - Sự thật về Vũ Trụ.)

1. Không gian - điều tưởng như ai cũng biết

Trong đời sống hằng ngày, không gian là một khái niệm quá quen thuộc. Ta nói ngôi nhà nằm trong một không gian, con người sống trong không gian, Trái Đất chuyển động trong không gian, các ngôi sao nằm cách nhau bởi những khoảng không gian rất lớn.

Nhưng nếu đặt câu hỏi: Không gian thực sự là gì? thì câu trả lời lại không hề đơn giản. Ta có thể nhìn thấy một vật thể, nghe một âm thanh, cảm nhận nóng lạnh, cứng mềm… nhưng không thể dùng mắt để nhìn thấy “không gian” như nhìn thấy một vật.

Ta chỉ nhận biết không gian thông qua khoảng cách, phương hướng, vị trí và sự tồn tại của các vật thể trong đó. Vì vậy, vấn đề không gian không chỉ là vấn đề của vật lý học. Ở tầng sâu hơn, nó là một vấn đề của bản thể học: Không gian tự nó có tồn tại như một thực thể hay không? Hay không gian là thuộc tính của một cái gì đó nền tảng hơn? Tuyên bố số 35 đưa ra một cách nhìn: Không gian là thuộc tính của chân không.

THỜI GIAN LÀ THUỘC TÍNH CỦA QUANG LINH

“Thời gian là thuộc tính của Quang Linh.” (Tuyên bố số 53 - Sự thật về Vũ Trụ.)

1. Thời gian cái luôn hiện hữu nhưng không thể nắm bắt

Trong cuộc sống, không có gì gần gũi với con người hơn thời gian. Ta sinh ra trong thời gian. Ta lớn lên trong thời gian. Một bông hoa nở trong thời gian, một chiếc lá rụng trong thời gian, một con người già đi trong thời gian. Ta nói: “Ngày hôm qua đã qua”, “Ngày mai chưa đến”, “Hiện tại đang xảy ra”. Nhưng nếu hỏi: Thời gian thực sự là gì? thì câu hỏi lập tức trở nên sâu sắc.

Ta có thể nhìn thấy một chiếc đồng hồ, nhưng không nhìn thấy thời gian. Ta có thể đo một giờ, nhưng không thể cầm một giờ trên tay. Ta có thể nói thời gian trôi qua, nhưng không ai nhìn thấy “dòng chảy” ấy bằng mắt. Vậy thời gian là một vật thể? Hay thời gian là một thuộc tính của một thực tại nào đó?

Từ câu hỏi ấy, Tuyên bố về Sự thật của Vũ Trụ đưa ra một luận đề: Thời gian là thuộc tính của Quang Linh.

CHẤP THỦ VÀ SỰ HÌNH THÀNH CỦA CÁI TA

1. “Cái ta” từ đâu mà có?

Con người thường nói: đây là thân của tôi; đây là tâm của tôi; đây là suy nghĩ của tôi; đây là cảm xúc của tôi; đây là cuộc đời của tôi,... Nhưng nếu hỏi sâu hơn: “Cái tôi ấy thực sự là gì?”, câu trả lời không còn đơn giản. 

Thực thể chúng sinh không phải là một thực thể vĩnh hằng, bất biến. Nó luôn thay đổi theo thời gian. Những gì chúng sinh chấp thủ, giữ lấy và cho rằng: “Đây là của ta, đây là ta, đây là tự ngã của ta” thì những thứ ấy trở thành thực thể của chúng sinh; vì được chấp thủ như vậy nên chúng trở thành thân tâm của chúng sinh". 

Bởi nếu cái “ta” không phải là một thực thể cố định, mà là một thực thể luôn thay đổi cùng với những gì được chấp thủ, thì vấn đề về ngã, thân tâm, sự sống và cái chết cần được nhìn lại từ một nền tảng khác.

TÌM HIỂU VỀ NGUỒN GỐC CỦA CHÚNG SINH

Chúng sinh gồm có thân trung ấm và Tánh Linh. Con người cũng như vậy. Vì thế, khi nói về nguồn gốc của chúng sinh, cần nói đến hai vấn đề: nguồn gốc của thân trung ấm và nguồn gốc của Tánh Linh.

1. Tánh Linh và thân trung ấm

Tánh Linh ở đây được hiểu là Chân Ngã, Chân Tâm, Phật Tánh, tức chính là Bản Thể Hữu Tình của mỗi chúng sinh trong Vũ Trụ. Bản Thể Hữu Tình là một tồn tại độc lập, tự hữu, không bị phân chia, không bị hợp nhất và thường hằng chính nó. Mỗi chúng sinh đều có bản thể hữu tình của chính mình.

HIỂU VỀ VÔ MINH

Ngôn ngữ có giới hạn của ngôn ngữ. Khi dùng ngôn ngữ để trình bày những vấn đề vượt ra ngoài giới hạn thông thường của ngôn ngữ, người đọc không thể chỉ dừng lại ở câu chữ. Cần phải quán chiếu, tu tập và tự mình đạt đến hiểu biết đúng.

1. Vô minh là nhân đầu tiên của luân hồi.

Trong Mười hai nhân duyên, Đức Thế Tôn đã chỉ rõ chuỗi nhân duyên đưa chúng sinh vào luân hồi trong lục đạo. Trong hệ thống trình bày này, vô minh được xác định là nhân đầu tiên. Muốn thoát khỏi luân hồi thì vô minh phải được diệt trừ. Nếu vô minh chưa diệt thì các nhân duyên tiếp theo vẫn còn duyên khởi, và vòng luân hồi vẫn tiếp tục. Do đó, muốn tìm hiểu nguồn gốc của luân hồi, không thể chỉ nhìn vào những biểu hiện phía sau. Phải quay trở lại tận gốc: VÔ MINH.

CÓ CÁI KHÔNG SINH

Đức Phật:

“Này các Tỷ - kheo, có sự không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi.

Này các Tỷ - kheo, nếu không có cái không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, thời ở đây không thể trình bày sự xuất ly khỏi sinh, khỏi hiện hữu, khỏi bị làm, khỏi hữu vi.

Vì rằng, này các Tỷ - kheo, có cái không sinh, không hiện hữu, không bị làm, không hữu vi, nên có sự trình bày xuất ly khỏi sinh, khỏi hiện hữu, khỏi bị làm, khỏi hữu vi.”

(Kinh Tiểu Bộ)
Ảnh: Internet

TƯ DUY MỚI VỀ KHÔNG GIAN

"Không gian là thuộc tính của Chân không" (Pháp không Chân Như).

1. Không gian trong nhận thức của con người

Không gian là một khái niệm đã hiện hữu trong nhận thức của con người. Nhờ có khái niệm về không gian, chúng ta mới có thể nhận biết hình dạng, kích thước, vị trí và khoảng cách của các sự vật xung quanh. Khi nhìn một cái bàn, ta nhận biết nó có chiều dài, chiều rộng, chiều cao. Khi nhìn một vật ở trước mặt, ta nhận biết vật ấy đang cách mình một khoảng. Những nhận thức như “dài bao nhiêu”, “rộng bao nhiêu”, “xa hay gần”, “ở đây hay ở kia” đều liên quan đến khái niệm không gian.

"NGŨ UẨN VÔ NGÃ" VÀ "CHÚNG SINH VÔ NGÃ"

1. “Ngũ uẩn vô ngã” có đồng nghĩa với “chúng sinh vô ngã”?

Phật dạy: “Sắc là vô ngã, thọ là vô ngã, các hành là vô ngã, tưởng là vô ngã, thức là vô ngã”. Đây là nội dung được trình bày trong Kinh Vô Ngã Tướng. Vậy cần đặt câu hỏi: Có hợp lý hay không nếu từ lời dạy “sắc là vô ngã” mà suy ra rằng Đức Phật dạy “chúng sinh vô ngã”? Đó là một sự suy diễn không đúng. Đức Phật nói sắc là vô ngã, chứ không nói chúng sinh là vô ngã.

Một chúng sinh không chỉ có sắc. Vì vậy, không thể lấy một thành phần của chúng sinh để đồng nhất với toàn bộ chúng sinh. Cũng như vậy, Đức Phật dạy thọ, tưởng, các hành và thức là vô ngã, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc Đức Phật tuyên bố: “Chúng sinh là vô ngã”. Bởi ngũ uẩn và chúng sinh không phải là hai khái niệm hoàn toàn đồng nhất.

ĐỪNG BAO GIỜ SỢ CHẾT

1. Nghịch lý của sự sống và cái chết

"Đừng bao giờ sợ chết vì ta đã chết, đang chết, sẽ chết và không chết” (Pháp Không Chân Như). Trong cuộc đời, hầu như ai cũng sợ chết. Chúng ta sợ thân thể tan rã, sợ mất đi những người thân yêu, sợ mọi thứ mình gây dựng suốt một đời bỗng chốc trở thành quá khứ. Nhưng nếu nhìn sâu vào bản chất con người theo tư tưởng Phật giáo Phát Triển (Đại thừa), ta có thể đặt ra một câu hỏi khác: Phải chăng cái chết chỉ là sự chấm dứt của ngũ uẩn, chứ không phải là sự chấm dứt của tất cả những gì thuộc về bản tính chân thật của chúng sinh?