CHUYÊN KHẢO: MINH TRIẾT VIỆT

Từ cái nhỏ của hình thức đến cái lớn của tâm thức.

Tác giả: Hoàng Lạc

-0-

Lời Nói Đầu

Có một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng lại chạm đến một vấn đề rất sâu của dân tộc: Việt Nam có thực sự “nhỏ” không? Nhỏ về diện tích? Có thể. Nhỏ về dân số? So với những quốc gia hàng đầu thế giới, có thể. Nhỏ về quy mô kinh tế, những thành phố, những công trình, những đại học, những trung tâm khoa học và công nghệ? Trong nhiều phương diện, chúng ta vẫn còn phải phấn đấu rất nhiều. Nhưng nếu lấy những tiêu chuẩn ấy để đo toàn bộ tầm vóc của một dân tộc thì liệu có công bằng?

Một dân tộc không chỉ được đo bằng diện tích lãnh thổ, tổng sản phẩm quốc nội, chiều cao của những tòa nhà hay độ dài của những đại lộ. Một dân tộc còn được đo bằng chiều sâu tâm thức, sức sáng tạo văn hóa, khả năng chịu đựng nghịch cảnh, đạo lý sống, cách nhìn về con người và khả năng tạo ra ý nghĩa cho sự tồn tại.

Có những quốc gia rất lớn về lãnh thổ nhưng chưa chắc lớn về văn hóa. Có những dân tộc không lớn về hình thức nhưng lại để lại cho nhân loại những tư tưởng có sức sống hàng nghìn năm. Vì thế, vấn đề quan trọng không phải là: Việt Nam lớn hay nhỏ? Mà là: Ta đang dùng thước đo nào để đo cái lớn của Việt Nam?

Đây chính là điểm khởi đầu để suy nghĩ về Minh triết Việt.

MINH TRIẾT VIỆT (9)

Chương IX:

HỆ GIÁ TRỊ CỐT LÕI CỦA MINH TRIẾT VIỆT VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN TRONG THẾ KỶ XXI

1. Mở đầu

Qua các chương trước, chuyên khảo đã lần lượt khảo sát nguồn gốc của Minh triết Việt, nền tảng văn hóa bản địa, sự tiếp biến với Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo, nhân sinh quan, tư tưởng trị quốc, cũng như vai trò của Minh triết Việt trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và toàn cầu hóa.

Từ những phân tích đó có thể nhận thấy rằng Minh triết Việt không phải là tập hợp rời rạc của các kinh nghiệm sống, mà là một hệ giá trị được hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử. Hệ giá trị ấy không chỉ phản ánh quá khứ mà còn có khả năng định hướng tương lai.

Trong bối cảnh đất nước đang bước vào thời kỳ phát triển mới, việc nhận diện và hệ thống hóa những giá trị cốt lõi của Minh triết Việt có ý nghĩa quan trọng đối với giáo dục, văn hóa, khoa học, quản trị và phát triển con người.

MINH TRIẾT VIỆT (8)

Chương VIII:

MINH TRIẾT VIỆT TRONG KỶ NGUYÊN AI VÀ TOÀN CẦU HÓA

1. Mở đầu

Nhân loại đang bước vào một thời đại có tốc độ biến đổi nhanh chưa từng có. Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), công nghệ sinh học, robot và điện toán lượng tử đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, quản trị, học tập và giao tiếp. Trong bối cảnh ấy, nhiều người đặt câu hỏi: liệu những giá trị truyền thống có còn ý nghĩa? Câu trả lời của chuyên khảo này là: càng hiện đại, con người càng cần một nền minh triết để định hướng.

Khoa học giúp con người biết làm gì. Công nghệ giúp con người biết làm nhanh hơn. Nhưng chỉ có minh triết mới giúp con người trả lời câu hỏi làm vì điều gì và làm như thế nào để không đánh mất chính mình. Đó chính là ý nghĩa của Minh triết Việt trong kỷ nguyên AI.

Sự hoàn hảo của quy luật

Sự hoàn hảo của quy luật không đồng nghĩa thực tại phải tiến tới một trạng thái hoàn hảo tĩnh. Ngược lại, chính các quy luật hoàn hảo có thể làm cho một trạng thái hoàn hảo tĩnh không thể được duy trì. Quy luật hoàn hảo không nhất thiết tạo ra một thực tại bất động hoàn hảo; quy luật hoàn hảo có thể chính là nguyên nhân khiến thực tại không thể đóng băng trong một trạng thái cuối cùng. Sự hoàn hảo của hệ nằm ở khả năng tự sinh thành, tự điều chỉnh, tự rời cân bằng vừa đạt và tiếp tục vận động mà không cần ngoại lực hay sự can thiệp tạo tác.

Quang Vô Sắc

TRỊ QUỐC VÀ XÂY DỰNG QUỐC GIA

1. Mở

Một quốc gia muốn trường tồn không chỉ cần kinh tế mạnh, quân đội mạnh hay công nghệ hiện đại. Quan trọng hơn, quốc gia ấy phải có một nền minh triết trị quốc.

Nếu nhân sinh quan trả lời: Con người nên sống như thế nào? thì tư tưởng trị quốc trả lời: Đất nước phải được tổ chức và điều hành ra sao để Nhân Dân được an cư, xã hội phát triển và quốc gia trường tồn?

Trong lịch sử Việt Nam, cha ông chưa xây dựng một hệ thống triết học chính trị hoàn chỉnh, nhưng qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước đã hình thành nhiều giá trị sâu sắc về trị quốc.

MINH TRIẾT VIỆT (7)

Chương VII:

MINH TRIẾT VIỆT TRONG TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC VÀ XÂY DỰNG QUỐC GIA

1. Mở đầu

Mọi nền văn minh bền vững đều được xây dựng trên một nền minh triết trị quốc. Nếu nhân sinh quan trả lời câu hỏi con người nên sống như thế nào, thì tư tưởng trị quốc trả lời câu hỏi một quốc gia phải được tổ chức và điều hành như thế nào để nhân dân được an cư, xã hội phát triển và đất nước trường tồn. 

Trong lịch sử Việt Nam, tuy không hình thành một hệ thống triết học chính trị hoàn chỉnh như một số nền văn minh khác, nhưng qua thực tiễn dựng nước và giữ nước, cha ông đã để lại nhiều tư tưởng sâu sắc về quản trị quốc gia. Những tư tưởng ấy được thể hiện trong các triều đại, các bộ luật, các áng văn chính luận, các lời dạy của các bậc hiền triết và trong chính đời sống của Nhân Dân. 

Điểm nổi bật của Minh triết Việt là không xem quyền lực là mục đích, mà xem hạnh phúc của Nhân Dân và sự bền vững của quốc gia là mục tiêu cao nhất của việc trị nước.

MINH TRIẾT VIỆT (6)

Chương VI:

CON NGƯỜI VIỆT VÀ NHÂN SINH QUAN TRONG MINH TRIẾT VIỆT

1. Mở đầu

Nếu vũ trụ quan trả lời câu hỏi con người đang sống trong một thế giới như thế nào, thì nhân sinh quan trả lời câu hỏi con người phải sống như thế nào. Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, người Việt đã hình thành một nhân sinh quan mang bản sắc riêng. Đó không phải là một hệ thống triết học được trình bày thành các bộ sách như ở phương Tây, mà được kết tinh trong lối sống, phong tục, ca dao, tục ngữ, văn học, tín ngưỡng và các tấm gương lịch sử. 

Nhân sinh quan ấy lấy con người làm trung tâm của đời sống đạo đức, nhưng luôn đặt con người trong mối quan hệ hài hòa với gia đình, cộng đồng, thiên nhiên và dân tộc.

MINH TRIẾT VIỆT (5)

Chương V:

MINH TRIẾT VIỆT TRONG SỰ GIAO THOA GIỮA PHẬT GIÁO, NHO GIÁO VÀ ĐẠO GIÁO

1. Minh triết Việt - kết quả của sự tiếp biến

Trong lịch sử hàng nghìn năm, Việt Nam không phát triển trong trạng thái biệt lập. Từ rất sớm, dân tộc Việt đã giao lưu với nhiều nền văn hóa khác nhau, đặc biệt là văn hóa Ấn Độ và Trung Hoa. Cùng với sự giao lưu ấy, ba hệ tư tưởng lớn của phương Đông - Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo - lần lượt du nhập vào nước ta. Điều đáng chú ý là người Việt không tiếp nhận chúng một cách nguyên vẹn. Không có dòng tư tưởng nào giữ nguyên hình thức ban đầu khi đi vào đời sống Việt Nam. Không có học thuyết nào hoàn toàn thay thế được nền văn hóa bản địa.

MINH TRIẾT VIỆT (4)

Chương IV:

MINH TRIẾT VIỆT TRONG NGÔN NGỮ, CA DAO, TỤC NGỮ VÀ VĂN HỌC DÂN GIAN

1. Mở đầu: Một nền triết học không viết thành sách

Nếu tìm Minh triết Việt bằng tiêu chuẩn của triết học hàn lâm, chúng ta rất dễ thất vọng. Ta không thấy một hệ thống đồ sộ như triết học Hy Lạp. Không thấy những bộ trước tác có cấu trúc chặt chẽ như triết học phương Tây hiện đại. Cũng khó tìm một học thuyết được trình bày thành từng chương, từng mục, từng phạm trù. Nhưng nếu thay đổi cách nhìn, ta sẽ phát hiện một điều khác: Minh triết Việt không nhất thiết nằm trong những bộ sách triết học. Nó nằm trong tiếng nói của nhân dân. Nó nằm trong câu ca dao mẹ hát cho con nghe. Nó nằm trong câu tục ngữ người già truyền lại cho người trẻ. Nó nằm trong truyện cổ tích được kể bên bếp lửa. Nó nằm trong cách người Việt gọi: cha, mẹ, anh, chị, em, con, cháu, mình, ta, người. Nó nằm trong những câu tưởng như rất bình thường: “Uống nước nhớ nguồn”; “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”; “Đói cho sạch, rách cho thơm”; “Lá lành đùm lá rách”; “Một cây làm chẳng nên non, Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”. Đây không phải những định nghĩa triết học. Nhưng mỗi câu lại chứa một nguyên lý sống.

MINH TRIẾT VIỆT (3)

Chương III:

VŨ TRỤ QUAN VIỆT CỔ QUA ĐÔNG SƠN VÀ CÁC BIỂU TƯỢNG DÂN GIAN

1. Mở đầu: Con người cổ đại nhìn thế giới như thế nào?

Muốn tìm hiểu Minh triết Việt, trước hết phải trở về với một câu hỏi rất xa xưa: Người Việt cổ đã nhìn thế giới như thế nào? Ngày nay, chúng ta nhìn vũ trụ bằng kính thiên văn, vệ tinh, vật lý học, toán học và các mô hình khoa học. Người xưa không có những công cụ ấy. Nhưng điều đó không có nghĩa họ không suy nghĩ về vũ trụ. Ngược lại, con người từ khi biết tự nhận thức đã luôn đặt những câu hỏi: Trời từ đâu mà có?; Đất từ đâu mà có?; Con người từ đâu mà sinh ra?; Vì sao có ngày và đêm?; Vì sao có mùa?; Vì sao có mưa, gió, sấm, chớp?; Vì sao con người sinh ra rồi chết?; Vì sao mùa màng lúc được, lúc mất?; Con người có quan hệ gì với Trời và Đất?.