TƯ DUY MỚI VỀ KHÔNG GIAN

"Không gian là thuộc tính của Chân không" (Pháp không Chân Như).

1. Không gian trong nhận thức của con người

Không gian là một khái niệm đã hiện hữu trong nhận thức của con người. Nhờ có khái niệm về không gian, chúng ta mới có thể nhận biết hình dạng, kích thước, vị trí và khoảng cách của các sự vật xung quanh. Khi nhìn một cái bàn, ta nhận biết nó có chiều dài, chiều rộng, chiều cao. Khi nhìn một vật ở trước mặt, ta nhận biết vật ấy đang cách mình một khoảng. Những nhận thức như “dài bao nhiêu”, “rộng bao nhiêu”, “xa hay gần”, “ở đây hay ở kia” đều liên quan đến khái niệm không gian.

Nếu không có khái niệm không gian trong nhận thức, ta sẽ không thể nhận biết một vật có kích thước như thế nào, hai đầu của một cây thước cách nhau bao xa, hay hai sự vật đang ở gần hay xa nhau. Vì vậy, vấn đề được đặt ra là: con người có thể tạm thời tách khái niệm không gian ra khỏi nhận thức của mình hay không? Câu trả lời là rất khó, bởi khi còn nhận thức thì khái niệm không gian vẫn tham gia vào quá trình nhận biết sự vật. Chỉ khi nhận thức về ngoại cảnh tạm thời không hoạt động, chẳng hạn trong trạng thái ngủ sâu, ta mới không còn ý thức rõ về không gian xung quanh.

2. Vì sao không thể dùng một vật để minh họa cho không gian?

Một vấn đề sâu hơn được đặt ra: nếu muốn giải thích không gian, ta có thể lấy một vật làm ví dụ và nói rằng vật ấy có chân không nhưng không có không gian hay không? Câu trả lời là không. Bởi vì nếu không gian là thuộc tính của chân không, thì trong nhận thức thông thường chúng ta không thể tách riêng “chân không” và “không gian” thành hai đối tượng độc lập để đặt cạnh nhau mà so sánh. Muốn dùng một vật để minh họa, ta phải có một trường hợp vừa có chân không nhưng hoàn toàn không có không gian. Nhưng chính điều đó lại không thể được nhận thức bằng các giác quan thông thường.

Do vậy, dù có thể tư duy về không gian, việc chỉ ra trực tiếp “không gian” như chỉ vào một cái bàn, một cái cây hay một vật thể là điều không đơn giản. Không gian không phải là một vật thể nằm bên cạnh các vật thể. Nó được nhận thức thông qua mối quan hệ giữa các sự vật và những sai biệt mà nhận thức có thể phân biệt.

3. Không gian xuất hiện qua khoảng cách và sự phân biệt.

Khi nhìn một vật, ta nhận biết nó có kích thước bởi vì ta nhận biết được ít nhất hai giới hạn của nó. Ví dụ, nhìn một cây thước, ta biết cây thước “dài” là vì nhận biết được đầu bên này và đầu bên kia. Nếu chỉ nhận biết một đầu mà không nhận biết đầu còn lại, khái niệm “dài” sẽ không xuất hiện đầy đủ. Tương tự, khi nhìn thấy hai vật, ta nhận biết chúng cách nhau một khoảng vì có hai đối tượng làm đối tượng cho nhau: vật này và vật kia.

Nếu chỉ nhận biết được một vật mà không nhận biết được vật còn lại thì không thể hình thành khái niệm “khoảng cách giữa hai vật”. Điều này cho thấy một điểm quan trọng:

- Nhận thức về không gian gắn liền với sự phân biệt và quan hệ giữa các đối tượng;

- Không có sự sai biệt, không có cái này và cái kia, thì cũng không có cơ sở để nhận biết khoảng cách.

4. Nếu chỉ có mắt mà không nhận biết được chính mình.

Hãy thử đặt một giả định. Giả sử một người chỉ có thị giác để nhận biết thế giới bên ngoài. Người ấy không có giác quan nào khác giúp nhận biết bản thân từ bên ngoài. Mắt chỉ nhìn ra ngoài mà không thể nhìn thấy chính mình. Giả sử tiếp rằng người ấy đang ở trong một môi trường chân không hoàn toàn đồng nhất, không có bất kỳ sự khác biệt nào về mật độ. Trong trường hợp ấy, người đó có thể nhận biết không gian hay không? Nếu không có bất kỳ sự sai biệt nào để phân biệt, thì rất khó hình thành nhận thức về khoảng cách.

Một người có thể nói rằng mình đang nhìn từ điểm này sang điểm khác. Nhưng ngay lập tức phải hỏi: Hai điểm ấy là gì? Có thể chỉ ra chúng bằng những đặc điểm nào? Nếu môi trường hoàn toàn đồng nhất, không có vật thể, không có ánh sáng, không có dấu hiệu khác biệt, thì bản thân “điểm này” và “điểm kia” cũng không có cơ sở rõ ràng để được phân biệt. Như vậy, khái niệm khoảng cách không tự nhiên xuất hiện như một vật thể độc lập. Nó xuất hiện cùng với sự sai biệt giữa các đối tượng được nhận thức.

5. Ánh sáng và sự sai biệt của chân không.

Chân không không phải là một trạng thái hoàn toàn bất biến. Khi mật độ của chân không có sự sai biệt, sự sai biệt ấy trở thành cơ sở để xuất hiện hiện tượng mà con người nhận biết bằng thị giác. Trong cách diễn giải này, ánh sáng được xem là sự thay đổi mật độ của chân không tại nơi quan sát, tức là trạng thái không đồng mật độ. Nếu một trường chân không hoàn toàn đồng mật độ, không có sự sai biệt, thì không có cơ sở để nhận biết ánh sáng theo cách thông thường. Ngược lại, khi có sự sai biệt về mật độ, mắt có thể nhận biết sự khác nhau giữa vùng này và vùng kia.

Từ sự sai biệt ấy, nhận thức về vật thể, vị trí và khoảng cách xuất hiện. Ví dụ, khi nhìn lên bầu trời, ta thấy mây, thấy sao, thấy cây cối và các vật thể trên mặt đất. Ta nhận biết chúng vì giữa chúng có những sai biệt mà thị giác có thể tiếp nhận. Từ đây, quan điểm được đưa ra là: Nhận thức về không gian xuất hiện cùng với sự sai biệt trong trường chân không. Vì vậy, không gian được xem là một thuộc tính của chân không.

6. Không gian có thật hay chỉ là khái niệm?

Một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Nếu mắt chỉ tiếp nhận ánh sáng từ các vật thể ở những vị trí khác nhau, rồi từ đó hình thành nhận thức về gần - xa, trước - sau, cao - thấp…, vậy có phải không gian chỉ là một khái niệm của tâm thức hay không? Câu trả lời là: ở bình diện đệ nhất nghĩa đế, không thể đơn giản nói “có” hay “không” theo cách của nhận thức thông thường. Bởi nếu nói không gian hoàn toàn không có thì lại bỏ qua mối quan hệ giữa chân không và không gian. Quan điểm được nêu ra ở đây là: Không có chân không thì không có không gian.

Không gian không được xem như một cái gì có sẵn rồi sau đó chân không mới co giãn bên trong nó. Ngược lại, khi chân không trương nở đến mức nào thì không gian được biểu hiện đến mức ấy; khi chân không co lại thì không gian cũng thay đổi tương ứng. Nói cách khác: Không gian không phải là cái chứa chân không; không gian là thuộc tính được biểu hiện của chân không.

7. Không gian và chân không

Từ toàn bộ lập luận trên, có thể tạm hệ thống hóa thành ba ý: 

- Thứ nhất, con người không thể nhận thức không gian như một vật thể độc lập. Ta nhận biết không gian thông qua khoảng cách, kích thước, vị trí và sự phân biệt giữa các đối tượng.

- Thứ hai, khoảng cách chỉ được nhận biết khi có sự sai biệt giữa ít nhất hai đối tượng hoặc hai trạng thái. Không có sự sai biệt thì không có cơ sở để nhận biết khoảng cách.

- Thứ ba, theo quan điểm được trình bày, những sai biệt ấy gắn với sự thay đổi mật độ của chân không. Vì vậy, không gian được xem là thuộc tính của chân không.

Đây là một cách tiếp cận khác với cách nhận thức thông thường, trong đó không gian thường được xem như một “cái nền” có sẵn để các vật thể tồn tại và vận động.

Ở đây, vấn đề được đặt ngược lại: Không phải chân không tồn tại trong không gian, mà không gian được biểu hiện như một thuộc tính của chân không.

8. Quán chiếu về không gian

Đây là một vấn đề không dễ hiểu chỉ bằng khái niệm. Bởi chính khi chúng ta suy nghĩ về không gian, chúng ta vẫn đang sử dụng khái niệm không gian để suy nghĩ. Ta không dễ dàng đứng ra ngoài nhận thức của mình để quan sát không gian như một đối tượng độc lập.

Do đó, cách tiếp cận thích hợp không chỉ là suy luận mà còn là quán chiếu. Hãy nhìn một vật. Ta thấy kích thước của nó. Hãy nhìn hai vật. Ta thấy khoảng cách giữa chúng. Hãy nhìn bản thân và một vật trước mặt. Ta thấy một khoảng cách giữa “ta” và “vật”.

Nhưng hãy tiếp tục hỏi: Khoảng cách ấy nằm ở đâu? Nó có phải là một vật thể không? Có thể cầm nắm nó không? Có thể chỉ ra nó như chỉ vào một cái cây, một hòn đá hay một chiếc bàn không? Nếu không, vậy điều mà ta gọi là “không gian” thực sự là gì? Và nếu không gian là thuộc tính của chân không, thì chân không phải được hiểu như thế nào? Đây chính là điểm cần tiếp tục quán chiếu.

9. Kết luận

Không gian là một trong những khái niệm quen thuộc nhất đối với con người, nhưng cũng là một trong những vấn đề sâu sắc nhất khi đi đến tận cùng của nhận thức. Ta tưởng rằng mình đang nhìn thấy không gian. Nhưng thực ra, ta thường chỉ nhận biết sự vật, sự sai biệt, vị trí và khoảng cách giữa các sự vật rồi từ đó hình thành khái niệm không gian.

Không gian là thuộc tính của chân không. Chân không và không gian không phải hai thực thể độc lập để có thể tách rời trong nhận thức thông thường. Không gian được biểu hiện cùng với trạng thái và sự biến đổi của chân không. Đây là một mệnh đề cần được tiếp tục suy nghiệm, đối chiếu với triết học, Phật học và khoa học hiện đại, thay vì vội vàng xem nó như một kết luận đã được chứng minh. Bởi đôi khi, một vấn đề lớn không bắt đầu bằng câu trả lời. Nó bắt đầu bằng một câu hỏi: Không gian thực sự là gì? Và tại sao chúng ta có thể nhận biết được nó?

Hoàng Lạc biên soạn theo Không gian