KHÔNG GIAN LÀ THUỘC TÍNH CỦA CHÂN KHÔNG

“Không gian là thuộc tính của chân không, được biểu hiện bởi chân không; nơi nào có chân không thì nơi đó có không gian, nơi nào có không gian thì nơi đó chính là chân không.” (Tuyên bố số 35 - Sự thật về Vũ Trụ.)

1. Không gian - điều tưởng như ai cũng biết

Trong đời sống hằng ngày, không gian là một khái niệm quá quen thuộc. Ta nói ngôi nhà nằm trong một không gian, con người sống trong không gian, Trái Đất chuyển động trong không gian, các ngôi sao nằm cách nhau bởi những khoảng không gian rất lớn.

Nhưng nếu đặt câu hỏi: Không gian thực sự là gì? thì câu trả lời lại không hề đơn giản. Ta có thể nhìn thấy một vật thể, nghe một âm thanh, cảm nhận nóng lạnh, cứng mềm… nhưng không thể dùng mắt để nhìn thấy “không gian” như nhìn thấy một vật.

Ta chỉ nhận biết không gian thông qua khoảng cách, phương hướng, vị trí và sự tồn tại của các vật thể trong đó. Vì vậy, vấn đề không gian không chỉ là vấn đề của vật lý học. Ở tầng sâu hơn, nó là một vấn đề của bản thể học: Không gian tự nó có tồn tại như một thực thể hay không? Hay không gian là thuộc tính của một cái gì đó nền tảng hơn? Tuyên bố số 35 đưa ra một cách nhìn: Không gian là thuộc tính của chân không.

2. Chân không là gì?

Trong cách hiểu thông thường, “chân không” thường được hình dung là một nơi hoàn toàn không có vật chất. Ví dụ, khi nói khoảng không giữa các hành tinh là chân không, người ta thường nghĩ đến một vùng không có không khí, không có vật chất theo nghĩa thông thường. Nhưng nếu xem xét vấn đề ở tầng bản thể học, “chân không” có thể được đặt ra sâu hơn: Chân không không đơn giản là cái không có vật chất; nó là nền tảng để sự tồn tại của không gian được biểu hiện. Nếu không có một “nền” để xác lập khoảng cách, phương hướng và vị trí, thì khái niệm không gian cũng không có cơ sở để biểu hiện. 

Ta có thể hình dung đơn giản như thế này. Một tờ giấy trắng tự nó không phải là hình vẽ. Nhưng chính trên nền trắng ấy, đường nét và hình dạng mới có thể xuất hiện. Tương tự, theo quan niệm của Tuyên bố số 35, chân không là nền, còn không gian là thuộc tính được biểu hiện trên nền ấy. Điều này đưa chúng ta từ cách nhìn “không gian là một cái hộp chứa vật chất” sang một cách nhìn khác: Không gian không phải cái hộp đứng bên ngoài sự vật; không gian là sự biểu hiện của chân không.

3. “Nơi nào có chân không thì nơi đó có không gian”

Đây là mệnh đề thứ nhất của Tuyên bố số 35. Nếu chân không là nền tảng của không gian thì ở đâu có chân không, ở đó không gian được biểu hiện. Hãy thử tưởng tượng một vùng hoàn toàn không có vật thể. Không có ngôi sao. Không có hành tinh. Không có hạt vật chất. Không có ánh sáng theo nghĩa thông thường. Ta vẫn có thể nói đến khoảng cách giữa hai vị trí giả định trong vùng ấy. 

Chính khả năng xác lập khoảng cách đó làm cho khái niệm không gian có ý nghĩa. Theo cách nhìn này, vật chất không tạo ra không gian theo nghĩa đơn giản. Vật chất hiện hữu trong không gian, còn không gian là thuộc tính của nền chân không. Vì vậy: Chân không có trước sự biểu hiện của vật chất, còn không gian là thuộc tính được biểu hiện cùng với chân không.

4. “Nơi nào có không gian thì nơi đó chính là chân không”

Mệnh đề thứ hai đi xa hơn. Nếu nói: Nơi nào có chân không thì nơi đó có không gian, thì ta mới chỉ nói đến quan hệ từ chân không đến không gian. Nhưng Tuyên bố số 35 còn nói: Nơi nào có không gian thì nơi đó chính là chân không. Điều này muốn xác lập một quan hệ hai chiều: Chân không → Không gian và Không gian → Chân không. Không gian không tồn tại tách rời khỏi chân không. Chân không biểu hiện thuộc tính không gian, còn không gian là dấu hiệu của sự hiện hữu của chân không. Có thể diễn đạt ngắn gọn: Không gian là chân không trong phương diện biểu hiện thuộc tính không gian. Như vậy, “chân không” và “không gian” không phải hai thực thể độc lập nằm cạnh nhau. Chân không là nền bản thể. Không gian là thuộc tính biểu hiện của nền ấy.

5. Vì sao gọi là “thuộc tính”?

Từ “thuộc tính” ở đây rất quan trọng. Một thuộc tính không phải là một vật thể độc lập. Ví dụ, ta nói: lửa có tính nóng; vật thể có khối lượng; ánh sáng có tính truyền năng lượng. “Tính nóng” không phải là một vật thể nằm bên cạnh ngọn lửa. 

Tương tự, theo Tuyên bố số 35: Không gian không phải một vật thể tồn tại bên cạnh chân không. Không gian là thuộc tính của chân không. Điều này làm thay đổi cách đặt câu hỏi. Thay vì hỏi: “Không gian nằm ở đâu?” ta có thể hỏi: “Không gian là thuộc tính của cái gì?” Và theo hệ tư tưởng này, câu trả lời là: Không gian là thuộc tính của chân không.

6. Không gian và vật chất

Con người thường chỉ nhận biết không gian thông qua vật chất. Ta thấy một căn phòng vì có tường, có cửa, có bàn ghế. Ta đo khoảng cách giữa Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Ta đo khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời. Ta đo khoảng cách giữa các thiên hà. Nhưng những vật thể ấy không phải là không gian. Chúng chiếm vị trí trong không gian. Điều này cho phép phân biệt hai tầng: Một là vật thể; Hai là không gian nơi vật thể biểu hiện vị trí và quan hệ với nhau. Theo Tuyên bố số 35, nền tảng của tầng thứ hai là chân không. Do đó, có thể hình dung: Chân không → biểu hiện không gian → vật chất xuất hiện trong không gian. Ở đây, không gian trở thành cầu nối giữa nền chân không và thế giới vật chất.

7. Một ví dụ đơn giản

Hãy tưởng tượng một căn phòng hoàn toàn trống. Không có bàn. Không có ghế. Không có người. Không có bất kỳ đồ vật nào. Ta vẫn nói: Căn phòng có một khoảng không. Nhưng “khoảng không” ấy không phải là một vật thể. Nó biểu hiện thông qua khả năng chứa đựng và xác lập vị trí cho những vật thể có thể xuất hiện.

Nếu đặt một cái bàn vào giữa phòng, ta có thể nói: “Cái bàn nằm ở vị trí này.” Nếu đặt thêm một chiếc ghế, ta có thể nói: “Chiếc ghế cách cái bàn một mét.” Như vậy, sự xuất hiện của vật chất làm cho các đặc tính của không gian trở nên dễ nhận biết hơn.

Nhưng theo quan điểm đang được trình bày, sự tồn tại của không gian không đồng nhất với sự tồn tại của những vật thể ấy. Vật thể đến rồi đi. Không gian vẫn được nhận thức như nền cho sự xuất hiện của chúng.

8. Không gian không phải là “cái không có gì”

Có một sự nhầm lẫn rất dễ xảy ra: Chân không = không có gì. Nếu hiểu “không có gì” theo nghĩa tuyệt đối, thì rất khó giải thích tại sao từ đó lại có thể nói đến không gian. Một cái “không có gì” tuyệt đối sẽ không có thuộc tính nào. Không có vị trí. Không có phương hướng. Không có khoảng cách. Không có khả năng biểu hiện. Vì vậy, trong hệ thống tư tưởng này, chân không cần được hiểu khác với “hư vô tuyệt đối”.

Chân không không phải là sự phủ định của mọi tồn tại. Nó được xem như một nền tảng bản thể, từ đó thuộc tính không gian được biểu hiện và trên nền không gian ấy các hiện tượng vật chất có thể xuất hiện. Đây là điểm rất quan trọng. Nếu gọi chân không là “không”, thì đó không phải là cái không chết lặng. Đó là cái không làm nền cho cái có biểu hiện.

9. Không gian và cái nhìn của Phật học

Phật học có một cách tiếp cận rất đặc biệt đối với vấn đề này. Đức Phật không xây dựng một học thuyết vũ trụ luận theo kiểu phải xác định một “vật chất đầu tiên” hay một “không gian đầu tiên”. Ngài chủ yếu hướng con người đến việc thấy rõ bản chất duyên sinh của các pháp và sự chấp thủ của tâm.

Trong Phật học, khái niệm không cũng không nên đồng nhất một cách đơn giản với “không có gì”. Đặc biệt trong tư tưởng Đại thừa, “Không” thường được dùng để chỉ tính không có tự tính độc lập của các pháp. Vì vậy, nếu đặt Tuyên bố số 35 trong cuộc đối thoại với Phật học, cần thận trọng: “Chân không” trong một hệ thống bản thể học cụ thể không nhất thiết đồng nghĩa hoàn toàn với “Không” (śūnyatā) trong Phật học. Hai khái niệm có thể gặp nhau ở một số điểm trong cách suy tư, nhưng không nên tùy tiện đồng nhất. Đây là sự phân biệt cần thiết để tránh làm cho triết học và Phật học trở thành một khái niệm duy nhất.

10. Từ không gian đến Vũ trụ

Nếu chấp nhận giả thuyết: Không gian là thuộc tính của chân không, thì ta có thể tiếp tục đặt câu hỏi: Vũ trụ vật chất xuất hiện ở đâu? Câu trả lời theo hệ tư tưởng này là: Vật chất xuất hiện trong không gian; không gian được biểu hiện bởi chân không. Như vậy, ta có một chuỗi quan hệ: Chân không → Không gian → Vật chất → Thế giới hiện tượng. Nhưng nếu đi sâu hơn nữa, câu hỏi lại xuất hiện: Chân không từ đâu mà có? Đây mới là câu hỏi bản thể học tận cùng. Nếu chân không còn do một cái khác sinh ra, thì cái khác ấy lại cần được giải thích. Cứ như vậy, câu hỏi sẽ tiếp tục lùi mãi. Do đó, trong một hệ thống bản thể học, nếu muốn xem chân không là nền tảng tuyệt đối thì phải chứng minh hoặc xác lập một cách chặt chẽ rằng chân không không phụ thuộc vào một thực thể nào khác.

Đây chính là nơi mà vấn đề “chân không” chuyển từ vật lý học sang bản thể học.

11. Một cách nhìn mới về “Vũ” trong “Vũ trụ”

Trong tiếng Việt, từ Vũ trụ được vay mượn từ tiếng Hán 宇宙. Theo cách giải thích truyền thống: Vũ (宇) gợi đến không gian; Trụ (宙) gợi đến thời gian. Nếu tiếp tục triển khai theo hệ thống tư tưởng đang xây dựng, ta có thể đặt ra một cấu trúc: Không gian là thuộc tính của chân không. Thời gian là thuộc tính của quang linh. Khi đó, “Vũ trụ” không chỉ được nhìn như toàn bộ vật chất đang tồn tại, mà được nhìn như một chỉnh thể gồm những phương diện nền tảng hơn: 

- Chân không biểu hiện không gian;

- Quang linh biểu hiện thời gian.

Không gian và thời gian cùng làm thành khung biểu hiện của Vũ trụ.

Đây là một giả thuyết triết học cần được tiếp tục xây dựng và kiểm chứng về mặt lập luận; nó không nên được trình bày như một kết luận đã được vật lý học hiện đại chứng minh.

12. Kết luận

Không gian là một trong những khái niệm căn bản nhất của nhận thức con người. Ta sống trong không gian, quan sát sự vật trong không gian và dùng không gian để xác định vị trí, khoảng cách, phương hướng của thế giới. Nhưng khi đặt câu hỏi sâu hơn: Không gian là gì? thì ta bước từ đời sống thông thường vào lĩnh vực triết học.

Tuyên bố số 35 - Sự thật về Vũ Trụ đưa ra một mệnh đề nền tảng:

“Không gian là thuộc tính của chân không, được biểu hiện bởi chân không; nơi nào có chân không thì nơi đó có không gian, nơi nào có không gian thì nơi đó chính là chân không.”

Theo mệnh đề này, không gian không phải một thực thể độc lập đứng bên cạnh chân không. Không gian là sự biểu hiện của chân không trong phương diện không gian. Chân không là nền. Không gian là thuộc tính. Vật chất là cái biểu hiện trong không gian. Và từ đây, một câu hỏi lớn hơn lại mở ra: Nếu không gian là thuộc tính của chân không, vậy chân không là gì? Nó có phải là nền tảng cuối cùng của thế giới vật chất hay phía sau chân không còn một thực tại sâu hơn nữa?

Có lẽ chính câu hỏi ấy mới đưa chúng ta đến tận cùng của cuộc tìm kiếm về bản thể của Vũ trụ.

Hoàng Lạc