MINH TRIẾT VIỆT (1)

Từ cái nhỏ của hình thức đến cái lớn của tâm thức.

Tác giả: Hoàng Lạc

Lời Dẫn:

Có một câu hỏi tưởng như đơn giản nhưng lại chạm đến một vấn đề rất sâu của dân tộc: Việt Nam có thực sự “nhỏ” không? Nhỏ về diện tích? Có thể. Nhỏ về dân số? So với những quốc gia hàng đầu thế giới, có thể. Nhỏ về quy mô kinh tế, những thành phố, những công trình, những đại học, những trung tâm khoa học và công nghệ? Trong nhiều phương diện, chúng ta vẫn còn phải phấn đấu rất nhiều. Nhưng nếu lấy những tiêu chuẩn ấy để đo toàn bộ tầm vóc của một dân tộc thì liệu có công bằng?

Một dân tộc không chỉ được đo bằng diện tích lãnh thổ, tổng sản phẩm quốc nội, chiều cao của những tòa nhà hay độ dài của những đại lộ. Một dân tộc còn được đo bằng chiều sâu tâm thức, sức sáng tạo văn hóa, khả năng chịu đựng nghịch cảnh, đạo lý sống, cách nhìn về con người và khả năng tạo ra ý nghĩa cho sự tồn tại.

Có những quốc gia rất lớn về lãnh thổ nhưng chưa chắc lớn về văn hóa. Có những dân tộc không lớn về hình thức nhưng lại để lại cho nhân loại những tư tưởng có sức sống hàng nghìn năm. Vì thế, vấn đề quan trọng không phải là: Việt Nam lớn hay nhỏ? Mà là: Ta đang dùng thước đo nào để đo cái lớn của Việt Nam? Đây chính là điểm khởi đầu để suy nghĩ về Minh triết Việt.

Chương I:

KHÁI NIỆM MINH TRIẾT VÀ VẤN ĐỀ MINH TRIẾT VIỆT

1. Dẫn nhập: Tìm cái lớn trong cái bình dị

Một dân tộc có thể để lại cho hậu thế những cung điện, thành quách, tượng đài và những công trình đồ sộ. Nhưng cũng có những dân tộc để lại những thứ nhỏ bé hơn nhiều: một câu ca dao, một lời ru, một câu tục ngữ, một cách xưng hô, một phong tục, một biểu tượng, một cách ứng xử với người già, trẻ nhỏ, người nghèo và người xa lạ.

Những thứ ấy thoạt nhìn có vẻ bình thường. Nhưng nếu khảo sát kỹ, chúng có thể chứa đựng những quan niệm sâu sắc về con người, xã hội, thiên nhiên, đạo đức và ý nghĩa của đời sống. Đây chính là điểm xuất phát để tìm hiểu minh triết.

Minh triết không nhất thiết xuất hiện trong những bộ sách triết học đồ sộ. Một cộng đồng có thể chưa xây dựng một hệ thống triết học theo nghĩa hàn lâm nhưng vẫn có thể tích lũy những kinh nghiệm sâu sắc về cách sống qua hàng trăm, hàng nghìn năm.

Vì vậy, khi đặt vấn đề Minh triết Việt, điều cần thiết trước tiên không phải là cố chứng minh rằng Việt Nam đã có một hệ thống triết học ngang hàng với các hệ thống triết học lớn trên thế giới. Câu hỏi đúng hơn là: Trong quá trình tồn tại và phát triển, người Việt đã hình thành những cách nhìn nào về con người, cộng đồng, thiên nhiên, đạo lý và cuộc sống; những cách nhìn ấy đã được lưu giữ ở đâu, biểu hiện như thế nào và còn giá trị gì đối với con người hôm nay? Đó là câu hỏi của một công trình nghiên cứu.

2. Minh triết là gì?

2.1. Từ “minh triết” đến “sự sáng suốt trong đời sống”

“Minh triết” có thể hiểu theo nghĩa giản dị là trí tuệ sáng rõ, được kết tinh từ sự hiểu biết sâu sắc về đời sống và được thể hiện thành cách sống đúng đắn. Nếu “tri thức” giúp con người biết một điều gì đó, thì “minh triết” còn đặt ra câu hỏi: Biết điều ấy rồi thì phải sống như thế nào? Một người có thể có rất nhiều kiến thức nhưng chưa chắc là người minh triết. Một người có thể biết cách làm giàu nhưng không biết thế nào là đủ. Biết cách tranh luận nhưng không biết khi nào nên im lặng. Biết cách chiến thắng người khác nhưng không biết cách thắng chính lòng tham, sân hận và kiêu ngạo của mình. Biết rất nhiều về thế giới bên ngoài nhưng không hiểu chính mình. Như vậy, minh triết không đơn thuần là biết nhiều.

Minh triết là biết sâu, hiểu đúng và sống được với điều mình hiểu. Có thể diễn đạt thành một công thức giản dị: 

Tri thức + trải nghiệm + suy ngẫm + đạo lý + thực hành = minh triết. 

Tất nhiên đây không phải một công thức toán học tuyệt đối, mà chỉ là một cách diễn đạt để dễ hình dung.

2.2. Minh triết không đồng nhất với thông minh

Thông minh thường liên quan đến khả năng nhận biết, suy luận, giải quyết vấn đề và thích nghi. Minh triết rộng hơn. Một người thông minh có thể tìm ra rất nhanh cách đạt được điều mình muốn. Nhưng người minh triết còn biết hỏi: Điều mình muốn có thực sự đáng muốn không? Một nhà khoa học có thể phát minh ra một công nghệ rất mạnh. Nhưng minh triết đòi hỏi phải suy nghĩ thêm: Công nghệ ấy sẽ được sử dụng vào mục đích gì? Một người có quyền lực có thể biết cách điều khiển người khác. Nhưng minh triết hỏi: Quyền lực ấy có phục vụ con người hay chỉ phục vụ chính người đang nắm quyền? Vì vậy: Thông minh giúp con người làm được nhiều việc. Minh triết giúp con người biết việc gì đáng làm. 

Đây là một phân biệt đặc biệt quan trọng trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI). AI có thể ngày càng thông minh. Nhưng một xã hội có AI rất thông minh vẫn có thể thiếu minh triết. Bởi vì câu hỏi căn bản của con người không chỉ là: “Có thể làm được không?” mà còn là: “Có nên làm không?”

3. Minh triết và triết học

3.1. Triết học là tư duy có hệ thống

Triết học, theo nghĩa rộng, là sự suy tư có tính căn bản và có hệ thống về những vấn đề như: thế giới là gì; con người là gì; tri thức là gì; cái đúng và cái sai là gì; cái thiện là gì; tự do là gì; sự sống và cái chết có ý nghĩa gì; con người nên sống như thế nào. Triết học thường cố gắng xây dựng: khái niệm; luận đề; lập luận; hệ thống; phương pháp; những nguyên tắc có tính khái quát. 

Trong khi đó, minh triết có thể tồn tại ở dạng ít hệ thống hơn. Một câu tục ngữ có thể chứa một nhận xét sâu sắc về đời sống nhưng không trình bày thành một hệ thống lý luận. Một câu chuyện cổ tích có thể chuyển tải một quan niệm về thiện - ác mà không đưa ra định nghĩa hàn lâm về đạo đức. Một lời ru có thể chứa đựng cả một thế giới tình cảm nhưng không hề có một chương nào nói về triết học tình yêu. 

Vì thế, có thể nói: Triết học thường tìm cách giải thích thế giới bằng hệ thống khái niệm; minh triết thường kết tinh sự hiểu biết về thế giới thành những nguyên tắc sống. Hai lĩnh vực này không đối lập. Ngược lại, chúng có thể bổ sung cho nhau.

4. Minh triết và tư tưởng

“Tư tưởng” là khái niệm rộng. Một cá nhân có thể có tư tưởng chính trị, tư tưởng xã hội, tư tưởng đạo đức, tư tưởng tôn giáo, tư tưởng giáo dục,... Minh triết là một dạng kết tinh đặc biệt của tư tưởng khi tư tưởng ấy đạt tới chiều sâu của sự hiểu biết và có khả năng định hướng đời sống. Ví như, câu: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân” có thể được nhìn như một mệnh đề tư tưởng chính trị của Nguyễn Trãi. Nhưng nếu đọc sâu hơn, ta thấy trong đó còn có một nguyên tắc đạo lý: quyền lực cuối cùng phải hướng đến sự an ổn và lợi ích của con người. 

Ở đây, tư tưởng chính trị chuyển thành một giá trị minh triết. Tương tự, câu: “Ở đời vui đạo hãy tùy duyên” gắn với tinh thần Trúc Lâm của Trần Nhân Tông. Nó không chỉ là một câu thơ hay. Nếu được hiểu đúng, “tùy duyên” hàm chứa một cách ứng xử: biết hoàn cảnh; không cưỡng cầu; không cố chấp; nhưng cũng không buông xuôi; giữ đạo trong khi sống giữa đời. Đó là một dạng minh triết thực hành.

5. Minh triết và tín ngưỡng

Một cộng đồng có thể có nhiều tín ngưỡng. Tín ngưỡng giúp con người lý giải những điều thiêng liêng, thiết lập nghi lễ và tạo nên mối liên hệ giữa con người với thế giới mà họ cho là vượt lên trên đời sống thường nhật. Minh triết không đồng nhất với tín ngưỡng. Tuy nhiên, trong lịch sử, tín ngưỡng có thể trở thành một phương tiện lưu giữ minh triết. Chẳng hạn, các nghi lễ thờ cúng tổ tiên có thể được nhìn từ nhiều phương diện. Ở phương diện tín ngưỡng, đó là sự tưởng niệm và thờ phụng tổ tiên. Ở phương diện văn hóa, đó là sự duy trì ký ức gia đình và cộng đồng. Ở phương diện đạo lý, nó nhắc con người: Mình không phải là một cá thể xuất hiện từ hư vô; mình được sinh ra từ một dòng liên tục của các thế hệ.

Từ đó hình thành ý thức: biết ơn; nhớ nguồn; có trách nhiệm với hiện tại; nghĩ đến tương lai. Như vậy, một thực hành tín ngưỡng có thể chứa đựng một tầng minh triết. Nhưng cần tránh một sai lầm: Không phải mọi tín ngưỡng đều tự động là minh triết. Minh triết phải được nhận diện thông qua giá trị nhận thức, đạo đức và khả năng hướng dẫn con người sống tốt hơn.

6. Minh triết và văn hóa

Nếu triết học thường được trình bày bằng khái niệm thì minh triết có thể được lưu giữ trong văn hóa sống. Văn hóa không chỉ là nghệ thuật. Văn hóa còn là: cách ăn; cách nói; cách chào hỏi; cách gọi nhau; cách cưới hỏi; cách tang ma; cách thờ cúng; cách giáo dục trẻ em; cách ứng xử với người già; cách đối đãi với khách; cách cộng đồng giải quyết xung đột. 

Vì thế, muốn tìm Minh triết Việt, chúng ta không nên chỉ tìm trong những cuốn sách được gọi là “triết học”. Cần đọc cả: lời ru, ca dao, tục ngữ, truyện cổ, phong tục, kiến trúc, nghệ thuật, lễ hội, ngôn ngữ và đời sống cộng đồng. Đây là một hướng tiếp cận rất quan trọng.

7. Có thể nói Việt Nam có “triết học” hay không?

Đây là một câu hỏi nhạy cảm và cần được trả lời thận trọng. Nếu hiểu “triết học” theo nghĩa một hệ thống tư tưởng được xây dựng chặt chẽ với những khái niệm, luận chứng và tác phẩm có tính hệ thống, thì việc khẳng định Việt Nam cổ truyền đã hình thành một hệ thống triết học độc lập hoàn chỉnh tương đương với các truyền thống triết học lớn là điều cần có nhiều bằng chứng và nghiên cứu chuyên sâu. 

Nhưng nếu vì vậy mà kết luận: “Người Việt không có tư tưởng triết học” thì cũng là một thái cực khác. Bởi vì tư tưởng có thể tồn tại trong nhiều hình thức. Người Việt có thể không xây dựng triết học theo mô hình của Hy Lạp cổ đại, Ấn Độ hay Trung Hoa, nhưng đã hình thành những quan niệm về: trời đất; con người; gia đình; cộng đồng; đạo lý; nhân nghĩa; tình; nghĩa; sự sống; cái chết; thiên nhiên; vận mệnh; cách ứng xử. Vì thế, một cách đặt vấn đề phù hợp hơn là: Việt Nam có những truyền thống tư tưởng và những lớp minh triết nào? Đây là câu hỏi vừa khiêm tốn, vừa mở.

8. Khái niệm “Minh triết Việt”

Trong khuôn khổ chuyên khảo này, có thể tạm định nghĩa: Minh triết Việt là tổng thể những nhận thức, kinh nghiệm, giá trị và nguyên tắc sống được hình thành, lưu truyền và biến đổi trong lịch sử văn hóa Việt Nam, thể hiện cách người Việt nhìn nhận con người, cộng đồng, thiên nhiên, đạo lý và ý nghĩa của đời sống. Định nghĩa này có năm thành phần quan trọng: 

- Thứ nhất, về “nhận thức”, Minh triết không phải chỉ là cảm xúc; Nó chứa đựng một cách nhìn về thực tại.

- Thứ hai, về “kinh nghiệm”, Minh triết thường được hình thành từ kinh nghiệm sống của nhiều thế hệ.

- Thứ ba, về “giá trị”, Minh triết không chỉ mô tả thế giới mà còn trả lời câu hỏi: Nên sống thế nào?

- Thứ tư, về “lịch sử văn hóa Việt Nam”, Minh triết Việt không phải một sản phẩm xuất hiện trong một thời điểm duy nhất; Nó được hình thành qua nhiều lớp văn hóa.

- Thứ năm, về “biến đổi”, Minh triết không phải một vật hóa thạch; Một giá trị truyền thống có thể được hiểu lại trong hoàn cảnh mới. Đây là điều đặc biệt quan trọng.

9. Minh triết Việt không phải một hệ thống bất biến

Không nên hình dung Minh triết Việt như một “bộ kinh” đã hoàn thành từ hàng nghìn năm trước. Văn hóa luôn vận động. Người Việt cổ không giống người Việt thời Lý - Trần. Người Việt thời Lý - Trần không hoàn toàn giống người Việt thời Lê  Nguyễn. Người Việt hôm nay lại càng khác. Minh triết Việt vì thế cần được hiểu như một dòng chảy. Trong dòng chảy ấy có thể có: lớp văn hóa bản địa; văn hóa Đông Sơn; tín ngưỡng dân gian; ảnh hưởng của Phật giáo; ảnh hưởng của Nho giáo; ảnh hưởng của Đạo giáo; văn hóa khu vực Đông Nam Á; ảnh hưởng của Trung Hoa; ảnh hưởng của phương Tây; tư tưởng hiện đại; tư tưởng xã hội chủ nghĩa; văn hóa toàn cầu; và ngày nay là văn hóa số, AI.

Vấn đề quan trọng là: Cái gì là hạt nhân có sức sống lâu dài trong những lớp văn hóa ấy? Đó chính là một trong những câu hỏi trung tâm của chuyên khảo.

10. Minh triết Việt có thể được tìm thấy ở đâu?

Có thể tạm chia nguồn tư liệu thành sáu nhóm lớn.

10.1. Khảo cổ học

Đặc biệt là: trống đồng; đồ đồng; đồ gốm; công cụ; mộ táng; kiến trúc; hình tượng nghệ thuật. Những dữ liệu này giúp chúng ta tiếp cận thế giới vật chất và biểu tượng của cư dân cổ.

10.2. Văn học dân gian

Bao gồm: thần thoại; truyền thuyết; truyện cổ tích; ca dao; tục ngữ; câu đố; truyện cười; dân ca. Đây có thể là kho tư liệu đặc biệt quan trọng để tìm hiểu tâm thức bình dân.

10.3. Ngôn ngữ 

Ngôn ngữ có thể phản ánh cách cộng đồng phân loại và diễn đạt thế giới. Đặc biệt cần nghiên cứu: hệ thống đại từ và xưng hô; từ chỉ quan hệ; từ chỉ cảm xúc; từ chỉ đạo đức; các cặp khái niệm; thành ngữ; cấu trúc biểu đạt.

10.4. Văn học viết

Các tác phẩm của những nhân vật lớn như: Trần Nhân Tông; Tuệ Trung Thượng Sĩ; Nguyễn Trãi; Nguyễn Bỉnh Khiêm; Lê Quý Đôn; Hải Thượng Lãn Ông; Nguyễn Du,... có thể cung cấp những tư liệu quan trọng. Tuy nhiên, không nên đồng nhất tư tưởng của một cá nhân với toàn bộ Minh triết Việt. Một danh nhân có thể là một dòng suối, chứ không phải toàn bộ dòng sông.

10.5. Tôn giáo và tín ngưỡng

Cần khảo sát: Phật giáo; Nho giáo; Đạo giáo; tín ngưỡng thờ tổ tiên; tín ngưỡng thờ Thành hoàng; tín ngưỡng dân gian; các nghi lễ cộng đồng. Mục đích không phải để chứng minh tôn giáo nào “đúng” hơn mà để tìm hiểu những giá trị tinh thần đã tham gia hình thành tâm thức Việt.

10.6. Đời sống thường nhật

Đây có thể là nguồn tư liệu bị bỏ quên nhiều nhất. Minh triết có thể nằm ngay trong những điều rất bình thường: cách người Việt mời cơm; cách gọi cha mẹ; cách chăm sóc người già; cách cư xử với khách; cách tổ chức đám cưới; cách tưởng nhớ người chết; cách chia sẻ trong cộng đồng. Có những điều không được viết thành sách nhưng lại được sống hàng trăm năm.

11. Một số đặc trưng bước đầu của Minh triết Việt

Ở giai đoạn đầu của nghiên cứu, có thể đưa ra những giả thuyết cần tiếp tục kiểm chứng.

11.1. Tính cộng đồng

Con người được nhìn trong quan hệ với: gia đình - họ hàng - làng xóm - cộng đồng - quốc gia. Cá nhân không hoàn toàn tách khỏi cộng đồng.

11.2. Tính nhân nghĩa

Từ Nguyễn Trãi đến đời sống dân gian, “nhân”, “nghĩa”, “tình” là những phạm trù có vị trí đặc biệt. Nhân nghĩa không chỉ là lý thuyết. Nó hướng đến cách đối xử giữa người với người.

11.3. Tinh thần hòa hợp

Người Việt hình thành trong môi trường thiên nhiên nhiều biến động: sông nước, đồng bằng, biển, núi, khí hậu nhiệt đới, bão lũ,... Điều đó có thể góp phần hình thành cách ứng xử thiên về thích nghi và tìm sự cân bằng. Cần nhấn mạnh: đây là một giả thuyết nghiên cứu, không nên biến thành kết luận tuyệt đối.

11.4. Tinh thần tùy duyên và thích nghi

“Tùy duyên” trong truyền thống Phật giáo Trúc Lâm là một trường hợp tiêu biểu. Ở phạm vi rộng hơn, kinh nghiệm lịch sử cũng cho thấy người Việt nhiều lần phải thích nghi với những biến động lớn. Nhưng thích nghi không có nghĩa là đánh mất căn tính. Đó là một bài học có giá trị trong thời đại toàn cầu hóa.

11.5. Trọng tình

Người Việt thường đề cao: tình làng nghĩa xóm, tình gia đình, tình đồng bào, tình quê hương. Đây là một nguồn sức mạnh xã hội rất lớn. Nhưng nó cũng có mặt trái. Nếu “tình” không được cân bằng bởi nguyên tắc công bằng, pháp luật và lý trí, nó có thể biến thành: thiên vị; cục bộ; “xin - cho”; bao che. Vì vậy, minh triết không phải là tuyệt đối hóa một giá trị. Minh triết là biết đặt các giá trị vào đúng chỗ.

12. Minh triết Việt và bài học “trung đạo”

Một trong những nguy cơ khi nghiên cứu văn hóa dân tộc là rơi vào hai thái cực. Thái cực thứ nhất, mặc cảm cho rằng: Việt Nam nhỏ bé, lạc hậu, không có gì đáng kể. Đây là cái nhìn tự phủ định. Thái cực thứ hai, tự tôn cho rằng: Việt Nam có tất cả, người Việt giỏi nhất, mọi giá trị của nhân loại đều đã có sẵn trong văn hóa Việt. Đây là cái nhìn thiếu cơ sở khoa học. 

Minh triết đòi hỏi con đường thứ ba: Tự trọng nhưng không tự mãn; khiêm nhường nhưng không mặc cảm; yêu truyền thống nhưng không thần thánh hóa truyền thống; hội nhập nhưng không đánh mất căn tính. Đây có thể xem là nguyên tắc phương pháp quan trọng nhất của toàn bộ chuyên khảo.

13. Minh triết Việt và tinh thần Phật giáo

Phật giáo đem đến cho văn hóa Việt Nam nhiều khái niệm và thực hành có sức ảnh hưởng sâu rộng: từ bi; trí tuệ; vô thường; vô ngã; nhân quả; duyên khởi; buông chấp; tùy duyên; tỉnh thức. Nhưng khi nghiên cứu Minh triết Việt, cần phân biệt hai vấn đề. Một là: Phật giáo là một truyền thống tư tưởng và tôn giáo có nguồn gốc Ấn Độ. Hai là: người Việt đã tiếp nhận, chuyển hóa và bản địa hóa nhiều yếu tố Phật giáo theo cách riêng trong lịch sử. 

Đặc biệt, Thiền Trúc Lâm đời Trần là một trường hợp đáng nghiên cứu. Ở đây, Phật giáo không chỉ tồn tại trong tự viện mà còn gắn với đời sống quốc gia, xã hội và con người.

Điều đó cho thấy một nguyên tắc: Một tư tưởng khi đi vào một nền văn hóa không chỉ được tiếp nhận; nó còn được biến đổi và tái tạo. Đây cũng là cách mà Minh triết Việt có thể được hình thành.

14. Minh triết Việt và “hồn Việt”

“Hồn Việt” là một khái niệm giàu sức gợi nhưng dễ bị sử dụng một cách cảm tính. Nếu nghiên cứu khoa học, cần đặt câu hỏi: Hồn Việt biểu hiện ở đâu? Có thể tìm thấy nó qua những dấu hiệu cụ thể: ngôn ngữ; ký ức lịch sử; phong tục; nghệ thuật; đạo lý; cách ứng xử; biểu tượng; văn học; tín ngưỡng; đời sống cộng đồng. Do đó, “hồn Việt” không phải một thực thể huyền bí có thể tách khỏi lịch sử.

Nó có thể được hiểu như: tổng thể những đặc điểm văn hóa, tâm lý, biểu tượng và giá trị được hình thành trong lịch sử cộng đồng Việt Nam. Nếu hiểu theo cách này, “hồn Việt” có thể trở thành một đối tượng nghiên cứu. Và Minh triết Việt chính là một trong những cách để đọc chiều sâu của “hồn Việt”.

15. Minh triết Việt không phải “tất cả đã có sẵn trong tiếng Việt”

Có một xu hướng dễ xuất hiện khi bàn về văn hóa dân tộc: tuyệt đối hóa ngôn ngữ. Ví dụ, nếu phát hiện một từ tiếng Việt có nhiều tầng nghĩa, ta lập tức kết luận rằng người Việt đã có một triết học sâu sắc tương ứng. Điều này không đủ cơ sở. Ngôn ngữ có thể chứa những khả năng tư tưởng rất lớn. Nhưng: Khả năng triết học của một ngôn ngữ không đồng nghĩa với việc cộng đồng sử dụng ngôn ngữ ấy đã xây dựng một hệ thống triết học hoàn chỉnh. 

Vì vậy, những suy tưởng của Phạm Công Thiện về tiếng Việt rất đáng đọc như một gợi ý triết học, nhưng cần phân biệt giữa cảm hứng triết học và chứng minh ngôn ngữ học. Đây cũng là thái độ cần thiết khi nghiên cứu Minh triết Việt.

16. Một nguyên tắc quan trọng: không thần thánh hóa tổ tiên

Tìm Minh triết Việt không có nghĩa là phải chứng minh tổ tiên chúng ta đã biết tất cả. Ngược lại. Tôn trọng tổ tiên chính là đọc di sản của tổ tiên một cách trung thực. Có cái hay thì nói cái hay. Có cái hạn chế thì nói cái hạn chế. Có điều chưa biết thì nói chưa biết. Có giả thuyết thì gọi là giả thuyết. Có bằng chứng thì dựa vào bằng chứng. Có nhiều cách giải thích thì trình bày nhiều cách giải thích. Đó không phải là làm giảm giá trị dân tộc. Ngược lại, đó chính là tự trọng trí tuệ. 

Một nền văn hóa đủ trưởng thành không cần phải biến quá khứ thành huyền thoại. Nó có thể nhìn quá khứ bằng ánh sáng của sự thật.

17. Vì sao cần nghiên cứu Minh triết Việt hôm nay?

Có ít nhất năm lý do. Thứ nhất, để hiểu mình. Một người không hiểu nguồn gốc văn hóa của mình rất dễ rơi vào khủng hoảng căn tính. Một dân tộc cũng vậy. Thứ hai, để hội nhập mà không hòa tan. Toàn cầu hóa làm các nền văn hóa ngày càng tiếp xúc. Nếu không hiểu mình, ta dễ biến hội nhập thành bắt chước. Thứ ba, để xây dựng con người. Giá trị truyền thống có thể cung cấp những chất liệu quan trọng cho giáo dục đạo đức và nhân cách. Thứ tư, để đối thoại với thế giới. Chỉ khi biết mình có gì, chúng ta mới có thể đóng góp điều gì đó cho người khác. Thứ năm, để bước vào thời đại AI. AI đang làm thay đổi cách con người: học; làm việc; giao tiếp; sáng tạo; quản trị; sản xuất; thậm chí hiểu chính mình. 

Nhưng càng nhiều công nghệ, câu hỏi về giá trị càng trở nên quan trọng. Vì vậy, Minh triết Việt không chỉ là chuyện của quá khứ. Nó có thể trở thành một nguồn lực tinh thần cho tương lai.

18. Minh triết Việt trước câu hỏi của AI

Có thể đặt ra một phép thử rất đơn giản. Giả sử AI có thể: viết một bài thơ; vẽ một bức tranh; sáng tác một bản nhạc; phân tích hàng tỷ dữ liệu; đưa ra hàng nghìn phương án; mô phỏng nhiều tương lai. Nhưng AI vẫn cần con người trả lời: Cái nào đáng làm? Nếu chỉ có trí thông minh mà không có minh triết, con người có thể tạo ra một nền văn minh rất mạnh nhưng không biết mình đang đi về đâu. 

Ở đây, những giá trị như: Nhân - Nghĩa - Tình - Trí - Dũng - Hòa - Tự trọng - Biết đủ có thể trở thành những câu hỏi nền tảng cho việc xây dựng con người Việt Nam trong kỷ nguyên AI. Không phải để chống lại công nghệ. Mà để công nghệ phục vụ con người.

19. Đề xuất một mô hình nghiên cứu Minh triết Việt

Để tránh việc nghiên cứu quá rộng và dễ rơi vào cảm tính, có thể xây dựng mô hình gồm năm tầng. 

Tầng 1: Biểu tượng. Ví dụ: trống đồng; hoa sen; cây tre; bánh chưng; bánh dày; con rồng; con chim; dòng sông. 

Tầng 2: Ngôn ngữ. Khảo sát: từ ngữ; thành ngữ; tục ngữ; ca dao; cách xưng hô.

Tầng 3: Tư tưởng. Nghiên cứu: Nguyễn Trãi; Trần Nhân Tông; Nguyễn Du; Hải Thượng Lãn Ông; và các nhà tư tưởng khác.

Tầng 4: Đạo lý. Xem xét: hiếu; nghĩa; tình; nhân; trung; tín; cộng đồng; trách nhiệm.

Tầng 5: Thực hành. Câu hỏi cuối cùng là: Những giá trị ấy đã thực sự được sống như thế nào? Bởi vì minh triết chỉ có ý nghĩa khi đi từ: ý tưởng → giá trị → hành vi → đời sống.

20. Một định hướng khái niệm cho toàn bộ chuyên khảo

Từ những phân tích trên, có thể đề xuất một mô hình khái niệm: 

Minh triết Việt = Ký ức văn hóa + Kinh nghiệm lịch sử + Tư tưởng + Đạo lý + Cách ứng xử + Khả năng thích nghi. 

Trong đó: Ký ức văn hóa giúp dân tộc nhớ mình là ai; Kinh nghiệm lịch sử giúp dân tộc biết mình đã đi qua những gì; Tư tưởng giúp dân tộc suy nghĩ; Đạo lý giúp dân tộc biết điều gì nên làm; Cách ứng xử biến giá trị thành đời sống; Khả năng thích nghi giúp truyền thống tiếp tục sống trong hoàn cảnh mới.

Một nền minh triết chỉ thực sự sống khi sáu yếu tố ấy được kết nối.

21. Minh triết Việt không phải là quá khứ, mà là một khả năng của tương lai

Có một cách nhìn sai lầm rằng: minh triết = truyền thống = quá khứ. Không hẳn. Truyền thống chỉ là nguyên liệu. Minh triết là khả năng chuyển hóa kinh nghiệm của quá khứ thành trí tuệ cho hiện tại và tương lai. Ví dụ: “Lá lành đùm lá rách” trong xã hội nông nghiệp có thể biểu hiện bằng việc tương trợ trong làng xóm. Trong xã hội hiện đại, tinh thần ấy có thể chuyển hóa thành: an sinh xã hội; thiện nguyện; trách nhiệm doanh nghiệp; bảo vệ người yếu thế; chính sách hỗ trợ cộng đồng. Như vậy, một giá trị truyền thống có thể sống bằng hình thức mới. 

Đây chính là quá trình: Kế thừa → chuyển hóa → sáng tạo. 

22. Kết luận chương I

Minh triết không phải là kiến thức đơn thuần. Không phải là sự thông minh. Không phải là một hệ thống triết học hoàn chỉnh. Không phải là tín ngưỡng. hông phải là những câu nói hay. Minh triết là sự kết tinh của hiểu biết, trải nghiệm, suy tư và đạo lý thành khả năng sống đúng đắn. 

Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu Minh triết Việt cần được tiến hành với hai thái độ đồng thời: tự trọng và tỉnh táo. Tự trọng để không mặc cảm rằng dân tộc mình “nhỏ”. Tỉnh táo để không tự huyễn hoặc rằng dân tộc mình đã có tất cả những gì nhân loại từng khám phá. Cần tránh cả hai thái cực: mặc cảm dân tộc và tự tôn dân tộc. Con đường đúng đắn là tự tin văn hóa. Tự tin rằng dân tộc Việt Nam có một di sản phong phú. Tự tin rằng trong tiếng Việt, ca dao, tục ngữ, tín ngưỡng, văn học, nghệ thuật, lịch sử, Phật giáo Việt Nam và đời sống cộng đồng có nhiều hạt giống đáng nghiên cứu. 

Nhưng đồng thời phải chấp nhận rằng những hạt giống ấy cần được: khảo chứng - giải thích - hệ thống hóa - đối thoại với tri thức hiện đại. Nếu làm được điều đó, Minh triết Việt không còn chỉ là một khẩu hiệu tự hào. Nó có thể trở thành một đối tượng nghiên cứu nghiêm túc. Và xa hơn nữa, nó có thể trở thành một nguồn lực tinh thần giúp người Việt trả lời câu hỏi quan trọng của thế kỷ XXI: Làm thế nào để bước vào một thế giới ngày càng thông minh mà con người không đánh mất trí tuệ?

Đó cũng là điểm nối giữa Minh triết Việt và kỷ nguyên AI. Từ đây, chúng ta có thể bước sang câu hỏi tiếp theo: Minh triết Việt bắt nguồn từ đâu? Những lớp văn hóa nào đã góp phần hình thành nên thế giới tinh thần của người Việt? Đó sẽ là vấn đề trung tâm của Chương II: Nguồn gốc và các tầng văn hóa của Minh triết Việt.

Hoàng Lạc