KHÁI LUẬN: KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN

1. Mở Đầu

Không gian và thời gian là hai khái niệm quen thuộc nhất đối với con người. Chúng ta sống trong không gian, tồn tại trong thời gian, nhưng càng đi sâu suy nghĩ, câu hỏi “Không gian và thời gian thực sự là gì?” lại càng trở nên khó trả lời.

Con người thường định nghĩa không gian bằng chiều dài, chiều rộng và chiều cao; định nghĩa thời gian bằng quá khứ, hiện tại và tương lai. Tuy nhiên, những định nghĩa ấy chủ yếu xuất phát từ khả năng nhận thức và ngôn ngữ của con người.

Trong khi đó, Sự thật của Vũ Trụ vốn không có ngôn ngữ. Ngôn ngữ chỉ là phương tiện để sinh vật nhận thức, phân biệt và nhận biết các tồn tại. Vì vậy, bất cứ khái niệm nào về không gian và thời gian được diễn đạt bằng ngôn ngữ cũng chỉ có tính tương đối.

Từ cách nhìn này, không gian và thời gian có thể được hiểu không phải như hai thực thể hoàn toàn độc lập, mà là hai mặt đối xứng cùng biểu hiện giá trị tồn tại của mỗi tồn tại.

2. Ngôn Ngữ Và Sự Nhận Thức

Để nhận thức, phân biệt và nhận biết, sinh vật phải có ngôn ngữ. Ngôn ngữ ở đây không chỉ được hiểu theo nghĩa lời nói hay chữ viết, mà là hệ thống ký hiệu giúp sinh vật xác lập và phân biệt các sự vật, hiện tượng và trạng thái. Nếu không có ngôn ngữ, sinh vật không thể khái niệm hóa thế giới. Nó không thể gọi tên sự vật, phân biệt cái này với cái khác và ngay cả sự tồn tại của chính mình cũng không thể được nhận thức theo một khái niệm xác định.

Tuy nhiên, Sự thật của Vũ Trụ không có ngôn ngữ. Vũ Trụ không cần gọi tên mình để tồn tại. Một ngọn núi không cần biết mình là ngọn núi. Một ngôi sao không cần có khái niệm về chính mình để phát sáng. Sự vật vẫn tồn tại trước khi có bất cứ một sinh vật nào đặt tên cho nó.

Vì vậy, con người không thể dùng ngôn ngữ để đưa ra một khái niệm tuyệt đối về không gian và thời gian. Khái niệm về không gian và thời gian cũng giống như mọi khái niệm khác: đó là những phương tiện tương đối của nhận thức. Chúng ta phải thừa nhận chúng như thừa nhận giá trị của ngôn ngữ: cần thiết cho nhận thức, nhưng không đồng nhất hoàn toàn với bản thân Sự thật.

3. Không Gian Và Thời Gian Là Một Cặp Đối Tượng Song Hành

Không gian và thời gian là một cặp đối tượng song hành, có vai trò quyết định đối với sự nhận thức, phân biệt và nhận biết của sinh vật. Không có không gian và thời gian, sinh vật không thể nhận thức được sự tồn tại của các sự vật. Và ở một nghĩa sâu hơn, sinh vật cũng không thể nhận biết được sự tồn tại của chính mình. 

Mọi tồn tại đều có giá trị tồn tại riêng. Giá trị tồn tại ấy luôn biểu hiện qua hai mặt: Giá trị tự tồn tại hay giá trị nội tại; Giá trị được tồn tại hay giá trị ngoại tại. Hai mặt này không phải là hai giá trị riêng biệt. Chúng cùng biểu hiện cho một giá trị tồn tại duy nhất, nhưng theo hai hướng khác nhau. Ví dụ, một người tự biết mình đang tồn tại. Đó là giá trị tồn tại được nhận biết từ chính bản thân người ấy, tức là giá trị nội tại. Trong khi đó, một người khác nhìn thấy người này và biết rằng người này đang tồn tại. Đó là giá trị tồn tại được nhận biết từ bên ngoài, tức là giá trị ngoại tại.

Hai cách nhận biết khác nhau, nhưng đều cùng xác nhận một sự thật: người ấy đang tồn tại. Cũng giống như một mặt cầu có mặt trong và mặt ngoài. Mặt trong và mặt ngoài có hướng biểu hiện khác nhau, nhưng không phải là hai quả cầu khác nhau. Chúng cùng thuộc về một thực thể. Theo cách nhìn này, không gian và thời gian cũng là hai mặt của cùng một giá trị tồn tại.

4. Không Gian Là Gía Trị Ngoại Tại, Thời Gian Là Giá Trị Nội Tại

Mỗi tồn tại đều có không gian và thời gian. Không gian là giá trị ngoại tại. Thời gian là giá trị nội tại. Cả hai cùng biểu hiện một giá trị: giá trị tồn tại của chính tồn tại ấy. Ví dụ, một người nhắm mắt lại, định tâm và tạm thời không tiếp nhận các đối tượng từ bên ngoài. Trong trạng thái ấy, người đó có thể không nhận thức rõ thân thể và không gian chung quanh mình. Nhưng người ấy vẫn biết: “Tôi đang tồn tại.” Sự nhận biết về sự tồn tại của chính mình chính là phương diện nội tại.

Theo cách giải thích này, người ấy nhận biết mình đang tồn tại bởi vì người ấy có thời gian. Nếu không có thời gian, người ấy không thể nhận biết sự tiếp diễn của chính sự tồn tại của mình. Ngược lại, một người đứng bên ngoài nhìn thấy người ấy và biết rằng người ấy đang tồn tại. Người quan sát biết sự tồn tại ấy thông qua sự biểu hiện trong không gian. Nếu tồn tại ấy hoàn toàn không có sự biểu hiện không gian, người quan sát bên ngoài không có cơ sở để nhận biết nó.

Vì vậy: Thời gian biểu hiện giá trị tồn tại từ bên trong; Không gian biểu hiện giá trị tồn tại từ bên ngoài. Hai mặt khác nhau nhưng cùng nói lên một sự thật: một tồn tại đang tồn tại.

5. Không Gian Và Thời Gian Cùng Có Mặt

Không gian và thời gian là hai mặt của một giá trị tồn tại. Vì vậy, chúng cùng giá trị nhưng có hướng biểu hiện trái ngược nhau. Nếu một tồn tại không còn tồn tại thì không gian và thời gian của tồn tại ấy cũng không còn tồn tại dưới hình thức cũ. Có thể nói rằng không gian và thời gian của tồn tại ấy đã tác hợp, đồng nhất và chuyển hóa, khiến hình thức tồn tại cũ bị hủy hoại. Tuy nhiên, không có tồn tại nào thực sự bị hủy diệt hoàn toàn thành hư vô.

Một tồn tại chỉ có thể: bị hủy hoại về hình thức; biến đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác; chuyển từ dạng tồn tại này sang dạng tồn tại khác. Vì vậy, sự biến mất của một hình thức không nhất thiết là sự mất đi tuyệt đối của tồn tại. Không gian biểu hiện sự tồn tại của thời gian. Thời gian biểu hiện sự tồn tại của không gian. 

Do đó: Cái này có mặt thì cái kia có mặt; Cái này không có mặt thì cái kia không có mặt; Cái này sinh thì cái kia sinh; Cái này diệt thì cái kia diệt. Không gian và thời gian vì thế tạo thành một cặp đối xứng. Chúng không thể được hiểu một cách hoàn toàn tách rời, bởi sự biểu hiện của cái này luôn liên hệ với sự biểu hiện của cái kia.

6. Tồn Tại Và Sự Kiện Điểm

Mỗi tồn tại có thể được hiểu như một tập hợp liên tục của các tồn tại sự kiện điểm. Mỗi sự kiện điểm bao gồm: một không điểm; một thời điểm. Giá trị của không điểm và giá trị của thời điểm cùng biểu hiện giá trị của một sự kiện điểm. 

Từ đó: Không gian là tập hợp liên tục của các không điểm; Thời gian là tập hợp liên tục của các thời điểm. Và: Không - thời gian là tập hợp liên tục của các sự kiện điểm. Theo cách nhìn này, không gian không phải chỉ là một cái “khung” trống rỗng chứa đựng các vật thể. Thời gian cũng không đơn giản chỉ là một dòng chảy độc lập bên ngoài sự vật.

Không gian và thời gian cùng liên hệ với các sự kiện tạo thành sự biểu hiện liên tục của tồn tại. Một tồn tại xuất hiện và biểu hiện chính là một chuỗi các sự kiện điểm nối tiếp nhau.

7. Kích Thước Của Không Điểm Và Thời Lượng Của Thời Điểm 

Mỗi không điểm có một kích thước. Mỗi thời điểm có một thời lượng. Theo quan niệm này: Kích thước của không điểm là kích thước phát sinh trong một thời lượng của thời điểm. Ngược lại: Thời lượng của thời điểm là thời lượng cần thiết để phát sinh một kích thước của không điểm. Do đó, kích thước của không điểm và thời lượng của thời điểm có sự tương ứng với nhau.

Có thể biểu đạt nguyên lý này như sau: Kích thước của không điểm tương ứng với thời lượng của thời điểm. Đây là giá trị nhỏ nhất của sự biểu hiện không gian và thời gian, nhưng không phải bằng không. Nếu bằng không, sẽ không có bất cứ sự biểu hiện nào. Nhưng vì giá trị ấy khác không nên sự kiện điểm có thể được xác lập như đơn vị nền tảng của sự tồn tại.

8. Đơn Vị Đo Khoảng Cách Và Đơn Vị Đo Thời Gian 

Khoảng cách và thời gian thường được con người đo bằng những đơn vị khác nhau. Ví dụ: Khoảng cách được đo bằng mét. Thời gian được đo bằng giây. Nhưng theo quan điểm không gian và thời gian là hai mặt của một giá trị tồn tại, hai đại lượng này có thể được quy đổi thông qua một hệ số tương ứng. Nếu chọn mét làm đơn vị đo khoảng cách và giây làm đơn vị đo thời gian thì cần xác định: Một mét tương ứng với bao nhiêu giây? Hệ số quy đổi ấy biểu hiện mối quan hệ giữa sự phát sinh của không gian và sự biểu hiện của thời gian.

Theo nội dung của luận điểm này, hệ số ấy được xác định là: Tốc độ mở rộng của không gian Vũ Trụ. Như vậy, khoảng cách và thời gian tuy được biểu hiện bằng hai đơn vị khác nhau nhưng vẫn có thể được xem là hai cách đo khác nhau của cùng một giá trị tồn tại.

9. Kết Luận

Không gian và thời gian là những khái niệm nền tảng của nhận thức. Tuy nhiên, chúng ta không thể khái niệm hóa chúng một cách tuyệt đối, bởi mọi khái niệm đều phải thông qua ngôn ngữ, trong khi Sự thật của Vũ Trụ vốn không có ngôn ngữ. Vì vậy, khái niệm về không gian và thời gian chỉ có giá trị tương đối. Theo quan điểm được trình bày ở đây: Không gian là giá trị ngoại tại của tồn tại; Thời gian là giá trị nội tại của tồn tại. Cả hai không phải là hai giá trị độc lập, mà là hai mặt cùng biểu hiện một giá trị: giá trị tồn tại của mỗi tồn tại.

Không gian biểu hiện sự tồn tại của thời gian. Thời gian biểu hiện sự tồn tại của không gian. Cái này có mặt thì cái kia có mặt. Cái này sinh thì cái kia sinh. Cái này diệt thì cái kia diệt. Bởi vậy, không gian và thời gian có thể được hiểu là một cặp đối xứng song hành, cùng cấu thành sự biểu hiện của mọi tồn tại. Và từ đây, có lẽ câu hỏi cần được đặt ra không chỉ là: “Không gian và thời gian là gì?” Mà sâu hơn: Nếu không gian là mặt biểu hiện bên ngoài và thời gian là mặt biểu hiện bên trong của mọi tồn tại, thì liệu toàn bộ Vũ Trụ có phải là một sự tồn tại đang tự biểu hiện chính mình qua hai phương diện: Không gian và Thời gian?

Hoàng Lạc

Ảnh: Internet