CÔNG NGHỆ TÂM THỨC

1. Khoa Học Và Công Nghệ

Nhân loại đã bước vào thế kỷ XXI với những thành tựu khoa học - công nghệ chưa từng có. Công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ gen, công nghệ nano, trí tuệ nhân tạo... đang làm thay đổi sâu sắc đời sống con người.

Khoa học giúp con người chinh phục thế giới bên ngoài ngày càng mạnh mẽ. Nhưng một câu hỏi vẫn còn đó: Công nghệ càng phát triển, con người có thực sự hạnh phúc hơn không?

Thực tế cho thấy, bên cạnh những tiện ích vật chất, con người hiện đại vẫn phải đối diện với stress, khủng hoảng tinh thần, bệnh tật, chiến tranh, ô nhiễm môi trường và nhiều vấn đề xã hội khác.

Điều đó gợi ra một vấn đề: Con người rất giỏi làm chủ thế giới bên ngoài, nhưng lại chưa thực sự làm chủ được chính mình. Có lẽ, bên cạnh khoa học về vật chất, con người cần một khoa học về tâm thức.

2. Vô Thức Và Sáng Tạo

“Vô thức” được giải thích theo nhiều cách trong tâm lý học và triết học. Trong cách nhìn của Phật giáo Đại thừa, có thể liên hệ khái niệm vô thức với A-lại-da thức (tàng thức) - nền tảng lưu giữ các chủng tử được hình thành từ hành vi, lời nói và ý nghĩ của chúng ta.

Những gì ta thường xuyên nghĩ, nói và làm không mất đi ngay. Chúng để lại dấu vết trong tâm thức và có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách ta suy nghĩ, cảm nhận và hành động. Nhưng vô thức không chỉ chứa những thói quen và ký ức. Nó còn có thể trở thành nguồn phát sinh những ý tưởng mà ý thức chưa kịp nhận ra.

Lịch sử khoa học và nghệ thuật có nhiều câu chuyện như vậy. Goethe từng mô tả những bài thơ đến với ông như thể chúng tự xuất hiện và đòi hỏi phải được ghi lại. Mendeleev kể rằng hình ảnh bảng tuần hoàn xuất hiện trong giấc mơ. Poincaré cũng từng mô tả những ý tưởng toán học bất ngờ kết nối với nhau sau một thời gian ông đã suy nghĩ về vấn đề.

Những câu chuyện ấy cho thấy một điều đáng suy ngẫm: Ý thức không phải là toàn bộ hoạt động của tâm trí. Có những quá trình diễn ra âm thầm bên dưới ý thức. Khi điều kiện thích hợp xuất hiện, kết quả của quá trình ấy có thể đột nhiên trồi lên thành một ý tưởng, một phát hiện hoặc một tác phẩm sáng tạo. Vì vậy, sáng tạo đôi khi không phải là “nghĩ ra” một cách cưỡng ép, mà là nhận ra cái đã được thai nghén sâu bên trong tâm thức.

3. Công Nghệ Tâm Thức

Nếu công nghệ hiện đại giúp con người mở rộng năng lực tác động vào thế giới bên ngoài, thì chúng ta cũng cần một thứ “công nghệ” giúp con người khám phá và làm chủ thế giới bên trong.

Tôi gọi đó là: CÔNG NGHỆ TÂM THỨC. Đây không phải là công nghệ theo nghĩa máy móc hay thiết bị. Đó là phương pháp rèn luyện tâm thức, giúp con người nhận biết những gì đang diễn ra bên trong mình, nhận diện các thói quen, ham muốn, sợ hãi và xung đột vô thức; từ đó từng bước làm chủ đời sống nội tâm.

Theo tinh thần Phật giáo, vấn đề căn bản của con người không chỉ nằm ở hoàn cảnh bên ngoài mà còn nằm ở cách tâm nhận biết và phản ứng trước hoàn cảnh. Con người thường hướng ngoại để tìm cầu hạnh phúc: có thêm tiền, thêm tiện nghi, thêm danh vọng, thêm quyền lực... Nhưng càng chạy theo bên ngoài, tâm càng dễ bất an.

Phật giáo đưa ra một hướng đi khác: quay trở về quan sát chính mình. Thiền, đặc biệt là thực hành Tứ Niệm Xứ, không nhằm trốn khỏi cuộc sống mà giúp con người nhìn thẳng vào thân, cảm thọ, tâm và các pháp đang sinh khởi. Khi thấy rõ tâm tham, tâm sân, tâm si mà không bị chúng lôi kéo, con người bắt đầu có tự do. Đó chính là một dạng “công nghệ nội tâm”.

4. Kết

Nếu công nghệ bên ngoài giúp con người tạo ra máy móc ngày càng thông minh, thì công nghệ bên trong giúp con người trở nên tỉnh thức hơn. Một bên mở rộng khả năng làm được. Một bên mở rộng khả năng thấy được. Và có lẽ, khi con người biết kết hợp cả hai, khoa học và đời sống tinh thần sẽ không còn là hai con đường đối lập. Công nghệ bên ngoài giúp thay đổi thế giới. Công nghệ bên trong giúp thay đổi chính mình. Muốn có một thế giới tốt đẹp hơn, có lẽ trước hết con người phải học cách nhìn lại chính mình. Đó có thể là bước đầu của một nền văn minh mới: CÔNG NGHỆ TÂM THỨC - công nghệ của sự tỉnh thức.

Hoàng Lạc