Mở Đầu: HÒN ĐẢO CHÍNH MÌNH - ĐIỂM TỰA CỦA SỰ TRƯỞNG THÀNH
Con người sinh ra trong một thế giới rộng lớn, chịu sự tác động của gia đình, xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học, tôn giáo và vô số hệ thống tư tưởng. Từ khi còn nhỏ, chúng ta đã học cách tiếp nhận tri thức từ người khác, tin vào những điều được truyền dạy, hình thành nhận thức qua kinh nghiệm và xây dựng quan điểm dựa trên môi trường sống. Nhưng có một vấn đề căn bản: Nếu mọi nhận thức đều dựa vào người khác, thì khi nào con người mới thực sự có được trí tuệ của chính mình?
Chúng ta có thể học rất nhiều mà vẫn chưa hiểu sâu. Có thể hiểu nhiều điều nhưng không biết vận dụng. Có thể vận dụng thành thạo một kỹ năng nhưng vẫn chưa chuyển hóa được những thói quen, định kiến và khổ đau trong đời sống. Vì vậy, con đường phát triển con người không thể chỉ dừng lại ở việc tích lũy kiến thức. Nó cần một tiến trình liên tục: Học, Hiểu, Hành, Chuyển Hoá, Tiến Hoá.
Trong tiến trình ấy, lời dạy của Đức Phật về việc nương tựa chính mình có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc. Kinh Đại Bát Niết Bàn, thuộc Trường Bộ Kinh (DN 16), ghi lại lời dạy: “Hãy tự mình là hòn đảo cho chính mình, hãy tự mình nương tựa chính mình, không nương tựa một ai khác. Hãy lấy Chánh pháp làm hòn đảo, lấy Chánh pháp làm chỗ nương tựa, không nương tựa một pháp nào khác.”
Lời dạy này không có nghĩa là phủ nhận thầy học, phủ nhận cộng đồng hay từ chối những thành tựu của nhân loại. Trái lại, nó nhấn mạnh rằng dù tiếp nhận sự giúp đỡ từ bên ngoài, con người vẫn phải tự mình quan sát, suy xét, kiểm chứng và chịu trách nhiệm về nhận thức cũng như hành động của mình.
-0-
Chương 1: HÒN ĐẢO CHÍNH MÌNH - NỀN TẢNG CỦA TỰ CHỦ NHẬN THỨC
1.1. Con người không thể sống hoàn toàn bằng nhận thức của người khác.
Trong đời sống, chúng ta thường có xu hướng tin vào những gì được số đông chấp nhận, những gì người có uy tín nói ra hoặc những gì phù hợp với niềm tin sẵn có. Điều này có thể giúp con người tiết kiệm thời gian, nhưng cũng có thể dẫn đến sự lệ thuộc về tư tưởng. Một người có thể thuộc lòng rất nhiều lời dạy của Đức Phật nhưng chưa chắc đã hiểu bản chất của khổ đau. Một người có thể đọc hàng trăm cuốn sách triết học nhưng vẫn không nhận ra những định kiến đang chi phối suy nghĩ của mình. Một người có thể tiếp nhận nhiều thông tin khoa học nhưng vẫn dễ bị dẫn dắt bởi tin giả hoặc những kết luận thiếu căn cứ.
Như vậy, vấn đề không nằm ở lượng tri thức mà chúng ta tiếp nhận, mà nằm ở năng lực xử lý tri thức ấy. Hòn đảo chính mình chính là biểu tượng của một điểm tựa nhận thức vững chắc: không dễ bị cuốn trôi bởi dư luận, không mù quáng trước quyền uy và không đánh mất khả năng suy xét độc lập.
1.2. Tự chủ không có nghĩa là tự cho mình luôn đúng.
Cần phân biệt hai trạng thái: (i) Tự chủ nhận thức: Có khả năng suy xét độc lập, biết kiểm chứng và sẵn sàng điều chỉnh quan điểm; (ii) Chủ quan nhận thức: Tin rằng mình đúng, bất chấp bằng chứng và ý kiến phản biện.
Tự chủ là biểu hiện của trí tuệ; chủ quan là biểu hiện của sự cố chấp. Một người thực sự dựa vào chính mình không phải là người từ chối mọi lời khuyên, mà là người biết tiếp nhận lời khuyên một cách có chọn lọc. Họ không hỏi đơn thuần: “Ai đã nói điều này?”. Họ còn hỏi: Điều này có căn cứ không?; Có phù hợp với thực tế không?; Có thể kiểm chứng bằng cách nào?.
Nếu xuất hiện bằng chứng mới, tôi có sẵn sàng thay đổi không? Đó là nền tảng của tư duy khoa học và cũng là một thái độ gần gũi với tinh thần quán chiếu trong Phật học.
1.3. Điểm tựa bên trong và sự hỗ trợ bên ngoài
Con người không tồn tại độc lập tuyệt đối. Chúng ta phụ thuộc vào thiên nhiên, xã hội, cộng đồng và các điều kiện vật chất. Vì vậy, “dựa vào chính mình” không nên được hiểu là tự cô lập.
Một người học từ thầy giáo, nhưng phải tự mình hiểu bài. Một người nghe lời khuyên của bác sĩ, nhưng cần hiểu và chủ động thực hiện việc chăm sóc sức khỏe. Một người học Phật pháp từ kinh điển và thiện tri thức, nhưng sự chuyển hóa tâm mình không thể do người khác làm thay.
Có thể nói: Người khác có thể chỉ đường, nhưng không thể đi thay. Người khác có thể trao tri thức, nhưng không thể hiểu thay. Người khác có thể khuyên bảo, nhưng không thể chuyển hóa thay.
Đó là ý nghĩa thực tiễn của hòn đảo chính mình.
Hoàng Lạc
Đọc tiếp Chương 2

Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét