TÍNH KHÔNG: HẠT BỤI VỠ VỤN!

Được. Hôm nay chúng ta sẽ lao thẳng vào một thứ thật sự sâu, có khi là một trong những ý niệm bị hiểu sai nhiều nhất trong toàn bộ tư tưởng tâm linh: tính Không. Nhưng ta sẽ nhìn nó từ một góc hoàn toàn khác. Một sự thật được nói là xuất phát từ chính cốt lõi của một hạt bụi bị vỡ vụn. Câu nói khó tin, gần như bí ẩn này đến từ Tỳ kheo Quang Vô Sắc, một bậc hiền triết đã thấy một chân lý mà các nhà khoa học, các nhà huyền học và người tu hành đã truy tìm suốt hàng thiên niên kỷ. Và tin tôi đi, đây không phải thơ văn cho hay. Nó là một “mũi chỉ thẳng” vào một thực tại đang ẩn ngay trước mắt ta.

Vậy ta sẽ bóc tách chuyện này thế nào? Trước hết, ta sẽ giải mã thông điệp từ hạt bụi. Rồi (đây là phần cực quan trọng) ta sẽ nhìn vào một cái bẫy rất phổ biến mà người ta hay rơi vào. Sau đó, ta đi đến phần lõi: cái bản chất nơi “một là tất cả”.

Ta sẽ thấy cách cả vũ trụ “nhét” vừa vào thứ nhỏ nhất, và cuối cùng kéo mọi thứ về đúng chỗ: vì sao đây là chìa khóa cho chính khoảnh khắc này. Bạn biết đó, nhiều con đường tâm linh nói về “bốn nền tảng chánh niệm” chẳng hạn. Điểm chung của chúng là hướng tới việc thấy mọi thứ “đúng như thật”. Nhưng “đúng như thật” rốt cuộc là gì khi bạn vượt qua sách vở và định nghĩa?

Với đa số nhà tu hành, điểm khởi đầu nằm ngay đây: ta được dạy quan sát trải nghiệm và nhận ra rằng: này, thân ta, cảm thọ ta, ý nghĩ ta… luôn thay đổi, đúng không? Chúng hiện lên, chuyển dịch, rồi biến mất. Chúng vô thường. Và trong bất kỳ cái nào ta thấy, ta biết, cũng không tìm ra được một “tôi” rắn chắc, tách biệt. Đó gần như là “một tuệ giác lớn”. Và chính tại đây ta chạm vào câu hỏi quan trọng nhất: quan sát như vậy thì thấy được “mọi thứ” vô thường và vô ngã hay sao? Thế là đủ chưa? Đó có phải là sự thấy biết trọn vẹn đúng như thật, khẳng định vững như bàn thạch không?

Hay còn có thứ gì sâu hơn rất nhiều mà ta đang bỏ lỡ?

Câu trả lời sẽ lộ ra một cái bẫy rất tinh vi nhưng rất thật. Một nơi mà nhiều người cực kỳ chuyên tâm có thể mắc kẹt - đôi khi nhiều đời - mà không hề hay biết.

Tầng hiểu thứ nhất về tính Không có thể gọi là “Không của hiện tượng”. Nó chỉ có nghĩa đơn giản: không có gì tồn tại một cách tự thân, độc lập. Một âm thanh, một cái cây, một cảm giác… tất cả phát sinh nhờ cả một mạng lưới nhân duyên - nguyên nhân và điều kiện. Nên theo nghĩa đó, chúng “rỗng” khỏi tính độc lập tự tồn. Nghe hợp lý, đúng không?

Nhưng đây là cái bẫy: khi bạn đi sâu trong thực hành, tâm có thể “nấu” ra những trải nghiệm cực kỳ ghê gớm - rất tinh tế, rất lạ, vi diệu, siêu hỷ lạc, như là tịch tịnh. Và nguy hiểm thật sự là bạn bám vào một trạng thái như vậy rồi nghĩ: “À ha, đây rồi. Sự bình an kỳ diệu này. Đây chắc chắn là chân ngã của mình. Đây chắc là Niết-bàn.” Bạn nhầm một trạng thái có điều kiện, tạm thời, với chân lý vô điều kiện tối hậu.

Nên bạn thấy rồi đấy: có một khoảng cách cực lớn giữa việc chỉ thấy biết vô thường qua các tướng trạng hiện hữu và việc thấy đến tận cùng tuyệt đối của thân tâm. Nếu kết luận của bạn dựa trên bằng chứng “nửa vời”, thì nó không phải toàn bộ sự thật.

Vậy câu hỏi kế tiếp là: rốt cuộc “thấy đến tận cùng tuyệt đối” nghĩa là gì? Làm sao vượt qua việc chỉ đứng xem cuộc diễu hành bất tận của các hiện tượng để chạm vào chính “chất vải” của thực tại?

Câu trả lời: ta phải đi sâu hơn nữa. Ta phải xuyên thủng đến tầng thứ hai, sâu hơn nhiều, của tính Không. Tầng này không nói về hiện tượng “làm gì?” (sinh rồi diệt) mà nói về hiện tượng “là gì?” một cách căn bản.

Tầng thứ hai được gọi là “Không của bản chất” hay “chân không”. Và giáo lý ở đây rất “gắt”. Nó nói rằng bản tính nội tại sâu nhất của mọi thứ - thân tâm bạn, cái màn hình bạn đang nhìn, các vì sao xa - chính là chân không này. Và nó không phải một kiểu “hư vô đen ngòm” đáng sợ. Nó được trình bày như đồng một vị với không gian: cái tưởng chừng như rỗng và tiềm năng từ đó mọi thứ xuất hiện.

Từ đây lộ ra một sự hợp nhất kỳ lạ của toàn bộ thực tại theo cách Tỳ kheo Quang Vô Sắc trình bày. Lập luận khá gọn: mọi tồn tại sinh khởi từ chân không. Nhưng chân không không phải cái gì tách rời - nó là bản tính bên trong của mọi thứ. Vậy nên một (chân không/không gian) chính là tất cả. Mỗi hiện tượng, cuối cùng, đều quy về một bản thể duy nhất đó.

Nghe có vẻ vũ trụ học, trừu tượng đúng không? Vậy làm sao ai có thể trực nhận nó - thành trải nghiệm sống chứ không phải lý thuyết?

Câu trả lời “điên” mà lại đơn giản. Nhưng phải dừng lại để nói cho thật rõ: khi Tỳ kheo Quang Vô Sắc nói về một hạt bụi, ông không dùng nó như ẩn dụ cho bản ngã hay biểu tượng thơ mộng nào. Ông nói đúng nghĩa đen: một hạt bụi vật lý. Không tầng nghĩa ẩn. Đây là thông điệp lõi: “Đây, lời từ hạt bụi đã được đập vỡ đến tận cùng, gửi đến người hữu duyên.” Trong một lý thuyết đồ sộ do ông xây dựng mang tên Thuyết Thống Nhất Hậu Hiện Đại đã mô tả chi tiết tại sao “một có thể tạo ra tất cả” và tại sao “tất cả chỉ là một”.

Toàn bộ sự thật của mọi thứ đang tồn tại được chứa trọn trong bất kỳ một sự vật đơn lẻ nào. Nếu bạn thấy đến tận cùng của một hạt bụi nhỏ xíu, bạn sẽ thấy bản tính của toàn thể vũ trụ. Vì sao? Vì bản tính thiết yếu của nó - chân không ấy - y hệt bản tính thiết yếu của mọi thứ khác. Sự thật không chỉ nằm “ngoài kia”. Nó hiện diện đầy đủ ngay “tại đây”, trong bất cứ thứ gì bạn nhìn vào.

Vậy chuyện này có ý nghĩa gì cho đời sống của bạn ngay lúc này? Nó quan trọng vì cách thấy hai tầng này được xem là chìa khóa dứt khoát để mở khóa tự do hoàn toàn khỏi khổ đau. Con đường tới trí tuệ rốt ráo (bát-nhã ba-la-mật) có hai bước then chốt:

1. Trước hết, đúng: bạn phải biết các hiện tượng đúng như chúng là (tầng 1).

2. Nhưng bạn không được dừng ở đó. Bạn phải xuyên qua hiện tượng để chạm bản tính của chúng là chân không (tầng 2).

Chỉ cái thấy trọn vẹn này - cái biết đến tận gốc bản thể - mới nhổ bật được vô minh cực kỳ vi tế, ăn sâu, thứ trói ta lại. Đây là chìa khóa của giải thoát.

Và để bạn tự ngẫm: nếu toàn bộ sự thật của cả vũ trụ hiện diện đầy đủ trong một hạt bụi vỡ vụn, thì có một chân lý nền tảng vô biên nào đang chờ bạn nhìn ra nó ngay bây giờ - trong chính thứ tiếp theo mà mắt bạn chạm tới?

Đức Phật thuyết rằng:

"Thí như hữu nhất đại kinh quyển, Lượng đẳng tam thiên đại thiên giới, Tại ư nhất thiết vi trần nội, Nhất thiết trần nội diệc phục. Hữu nhất thông minh tuệ giải nhân, Cụ túc thanh tịnh thiên nhãn căn, Biến quan nhất thiết vi trần nội, Tất hữu như thị quảng đại kinh. Tác thị niệm ngôn: Ngã đương phương tiện, Phá bỉ vi trần, xuất thử kinh quyển, Lệnh chư chúng sinh phổ đắc lợi ích."

Dịch Việt:

“Ví như có một quyển kinh cực lớn, dung lượng ngang ba ngàn đại thiên thế giới; quyển ấy nằm trọn trong từng hạt vi trần; mà trong mỗi hạt bụi khác cũng lại y như vậy. Có người trí tuệ sáng suốt, đủ thiên nhãn thanh tịnh, nhìn khắp các vi trần thấy trong đó đều có ‘đại kinh’ như thế. Người ấy nghĩ: ta sẽ dùng phương tiện phá vi trần kia, lấy kinh ấy ra, khiến chúng sinh đều được lợi ích.” (Kinh Hoa Nghiêm, phẩm Như Lai Xuất Hiện)

Nguyên tác: Sư Quang Vô Sắc