PHẬT TIẾP XÚC MỌI VỊ TRÍ TRONG VŨ TRỤ

1. Phật tiếp xúc mọi vị trí trong Vũ trụ

Mỗi chúng sinh đều có Phật tánh. Phật tánh là bản thể rốt ráo của mỗi chúng sinh, là cái thường hằng, bất biến, được gọi là bản thể hữu tình, cũng gọi là bản thể Phật. Phật tánh không phải là một vật thể nằm ở một vị trí nào đó trong Vũ trụ. Phật tánh là một thể tánh đầy đặn, nội tại liên tục, không có chỗ trống không, đồng nhất với Vũ trụ.

Vì vậy, nói Phật tánh trùm khắp Vũ trụ có nghĩa là Phật tánh hiện hữu khắp toàn thể Vũ trụ, không có một vị trí nào nằm ngoài nó. Cần phân biệt hai chữ “bao trùm” và “trùm khắp”. “Bao trùm” dễ gợi lên hình ảnh một cái gì đó phủ lên một khoảng trống. “Trùm khắp” ở đây chỉ một thể đầy đặn, liên tục, không có chỗ trống không; thể ấy đồng nhất về phạm vi với toàn thể Vũ trụ.

2. Ví dụ về quả cầu thủy tinh và ánh sáng

Có thể hình dung Vũ trụ như một quả cầu thủy tinh trong suốt được đặt trong ánh sáng màu xanh. Giả định toàn bộ ánh sáng hiện hữu trong quả cầu tạo thành một thể ánh sáng. Thể ánh sáng ấy trùm khắp toàn bộ quả cầu. Ánh sáng của thể ấy có mặt ở mọi vị trí, xuyên thấu và tiếp xúc với mọi nơi bên trong quả cầu. Trong ví dụ này: Quả cầu thủy tinh tượng trưng cho Vũ trụ; Thể ánh sáng tượng trưng cho Phật tánh.

Ánh sáng tượng trưng cho trường nội tại của Phật tánh. Điều cần nhận ra ở đây là sự khác biệt giữa thể và trường nội tại của thể. Thể là một chỉnh thể. Trường nội tại là cái hiện hữu bên trong và làm nên tính chất của chỉnh thể ấy. 

3. Thể và trường nội tại

Có thể tiếp tục hình dung bằng một viên bi sắt được nung nóng trong lửa cho đến khi toàn bộ viên bi đạt nhiệt độ cao. Khi đó, viên bi là một thể. Nhiệt hiện hữu trong toàn bộ viên bi là trường nội tại của thể ấy. Bất cứ vị trí nào trong viên bi cũng có nhiệt. Nhiệt không chỉ nằm ở một điểm mà hiện hữu khắp thể. Trong ví dụ này: Viên bi tượng trưng cho Vũ trụ; Thể nhiệt tượng trưng cho Phật tánh.

Nhiệt tượng trưng cho trường nội tại của Phật tánh. Điều này nhằm làm rõ một nguyên tắc: một thể có thể có một trường nội tại hiện hữu khắp thể ấy.

4. Phật tánh là gì?

Phật tánh được hiểu là bản thể rốt ráo của mỗi chúng sinh, là cái thường hằng, bất biến của chúng sinh; được gọi là bản thể hữu tình và cũng là bản thể Phật. Tuy nhiên, Phật tánh không phải là một đối tượng có thể chỉ ra bằng mắt, cầm nắm bằng tay hay đo lường bằng những phương tiện thông thường. 

Muốn nhận biết Phật tánh không thể chỉ dựa vào khái niệm. Phải tu tập và quán chiếu. Khái niệm chỉ giúp định hướng nhận thức. Sự chứng nghiệm mới là điều làm cho sự hiểu biết trở nên trực tiếp và sâu sắc.

Vì vậy, khi tìm hiểu về Phật tánh, không nên vội vàng. Cần phân biệt rõ khái niệm với sự chứng ngộ.

5. Phật tánh trùm khắp Vũ trụ

Nếu Phật tánh là bản thể của chúng sinh thì tại sao lại nói Phật tánh trùm khắp Vũ trụ? Điều này được giải thích bằng khái niệm thể và trường nội tại. Hãy hình dung một quả cầu thủy tinh màu tím. Quả cầu thủy tinh là một thể. Màu tím hiện hữu trong toàn bộ quả cầu và làm cho quả cầu có biểu hiện màu tím. Vì vậy, màu tím có mặt ở mọi vị trí của quả cầu.

Nếu lấy quả cầu thủy tinh làm hình ảnh của Vũ trụ và lấy cục màu tím làm hình ảnh của Phật tánh, thì: Quả cầu thủy tinh tượng trưng cho Vũ trụ; Cục màu tím tượng trưng cho Phật tánh. Màu tím tượng trưng cho trường nội tại của Phật tánh. Cục màu tím trùm khắp quả cầu theo nghĩa hai phạm vi tương ứng với nhau. Màu tím thì hiện hữu ở mọi vị trí trong quả cầu.

Tương tự, theo mô hình này, trường nội tại của Phật tánh hiện hữu, tiếp xúc và xuyên thấu mọi vị trí trong Vũ trụ, kể cả trong vật chất và không gian.

6. “Đồng nhất” không có nghĩa là nhập làm một

Ở đây cần đặc biệt cẩn thận với chữ “đồng nhất”. Nói Phật tánh đồng nhất với Vũ trụ không có nghĩa là Phật tánh và Vũ trụ là một vật thể duy nhất theo nghĩa thông thường. Cũng không có nghĩa là các thực thể khác nhau nhập lại thành một. Có thể dùng ví dụ quả cầu thủy tinh và cục màu tím để hình dung.

Quả cầu thủy tinh vẫn là quả cầu thủy tinh. Cục màu tím vẫn là cục màu tím. Hai thứ không phải là một vật thể. Nhưng trong mô hình ví dụ này, cục màu tím có cùng phạm vi với quả cầu thủy tinh; vì vậy nói chúng đồng nhất về phạm vi, chứ không phải chúng nhập thành một.

Điều này càng rõ khi xét đến trường nội tại. Trường nội tại của quả cầu thủy tinh là chất liệu cấu thành quả cầu, chứ không phải màu tím. Nếu đem quả cầu thủy tinh vào bóng tối, màu tím có thể không còn được biểu hiện theo cách mà mắt nhìn thấy. Vì vậy không thể nói trường nội tại của quả cầu thủy tinh bao gồm màu tím.

Ở đây cần phân biệt hai hệ quy chiếu: quả cầu thủy tinh - chất thủy tinh và cục màu tím - màu tím. Hai hệ này liên quan đến nhau nhưng không đồng nhất.

7. Một ví dụ khác về thể và trường nội tại

Một chai nước có thể được nhìn như một cái thể. Nhưng nếu nói chính xác hơn, không thể đơn giản đồng nhất nước bên trong với trường nội tại của cái chai. Cái chai bao gồm cả thủy tinh và nước chứa trong đó. Nếu lấy toàn bộ nước cùng hình dạng của nó trong chai làm một thể riêng, thì nước có thể được xem là trường nội tại của thể nước ấy. 

Điểm quan trọng của ví dụ này không phải là bản thân cái chai hay nước, mà là giúp phân biệt: một thể là gì và trường nội tại của thể ấy là gì. Khi đã nắm được sự phân biệt này, khái niệm Phật tánh và trường nội tại của Phật tánh sẽ dễ hình dung hơn.

8. Trường nội tại của Phật tánh

Theo cách trình bày này, Phật tánh không phải là một vật thể nằm ở một nơi nào đó trong Vũ trụ. Phật tánh là một thể tánh được hiểu là trùm khắp Vũ trụ. Trường nội tại của Phật tánh cũng vì thế mà có mặt khắp Vũ trụ.

Nếu Vũ trụ bao gồm cả vật chất và không gian, thì trường nội tại của Phật tánh được nói là có mặt, tiếp xúc và xuyên thấu mọi vị trí trong cả vật chất lẫn không gian.

Do đó, câu “Phật tiếp xúc mọi vị trí trong Vũ trụ” không nên hiểu theo nghĩa một con người hay một vật thể phải di chuyển đến từng nơi trong Vũ trụ. “Tiếp xúc mọi vị trí” ở đây nói đến tính hiện hữu khắp nơi của trường nội tại của Phật tánh. Đó là một cách diễn đạt về tính toàn khắp của bản thể.

9. Phật tánh và sự tu chứng

Những điều trên trước hết là một hệ thống khái niệm nhằm giúp con người hình dung về Phật tánh. Nhưng hiểu bằng khái niệm chưa phải là liễu nghĩa. Một người có thể hiểu rất rõ thế nào là “thể”, “trường nội tại”, “trùm khắp”, “đồng nhất”, nhưng vẫn chưa trực tiếp chứng nghiệm được Phật tánh.

Vì vậy, cần quán chiếu và tu tập. Không nên vội vàng chỉ vì một vài ví dụ mà cho rằng mình đã hiểu trọn vẹn. Các ví dụ chỉ là phương tiện. Quả cầu thủy tinh chỉ là phương tiện. Viên bi nóng chỉ là phương tiện. Cục màu tím chỉ là phương tiện. Mục đích của chúng là giúp tâm nhận ra một nguyên lý khó hình dung bằng khái niệm thông thường.

10. Ý nghĩa 

Phẩm này đặt ra một cách nhìn về bản thể Phật và Phật tánh của chúng sinh. Nếu ở phẩm thứ nhất trọng tâm là tồn tại không cấu uế, thì ở phẩm thứ hai trọng tâm được mở rộng sang bản thể và tính toàn khắp của Phật tánh.

Theo cách trình bày này: 

- Phật tánh là bản thể rốt ráo của chúng sinh. 

- Phật tánh là một thể tánh đầy đặn, liên tục.

- Phật tánh trùm khắp Vũ trụ.

- Trường nội tại của Phật tánh hiện hữu khắp Vũ trụ.

Vì vậy, “Phật tiếp xúc mọi vị trí trong Vũ trụ” không phải là sự tiếp xúc theo nghĩa vật lý thông thường, mà là cách diễn đạt rằng trường nội tại của Phật tánh hiện hữu khắp toàn thể Vũ trụ.

Đây là một quan niệm có tính bản thể học rất mạnh. Muốn tiếp tục triển khai những phẩm sau, cần nắm thật chắc sự phân biệt giữa Vũ trụ - thể - bản thể - Phật tánh - trường nội tại - vật chất - không gian.

Nếu những khái niệm nền tảng này chưa được phân biệt rõ, những luận giải tiếp theo rất dễ rơi vào sự lẫn lộn giữa vật thể và bản thể, giữa cái biểu hiện và cái làm nền cho sự biểu hiện.

Bởi vậy, điều quan trọng nhất ở phẩm này không phải là ghi nhớ các ví dụ, mà là thấu hiểu mối quan hệ giữa một thể và trường nội tại của thể ấy, từ đó mới có thể tiếp tục quán chiếu về Phật tánh.

Hoàng Lạc [biên tập từ bài pháp thoại]