MINH TRIẾT VIỆT (7)

Chương VII:

MINH TRIẾT VIỆT TRONG TƯ TƯỞNG TRỊ QUỐC VÀ XÂY DỰNG QUỐC GIA

1. Mở đầu

Mọi nền văn minh bền vững đều được xây dựng trên một nền minh triết trị quốc. Nếu nhân sinh quan trả lời câu hỏi con người nên sống như thế nào, thì tư tưởng trị quốc trả lời câu hỏi một quốc gia phải được tổ chức và điều hành như thế nào để nhân dân được an cư, xã hội phát triển và đất nước trường tồn. 

Trong lịch sử Việt Nam, tuy không hình thành một hệ thống triết học chính trị hoàn chỉnh như một số nền văn minh khác, nhưng qua thực tiễn dựng nước và giữ nước, cha ông đã để lại nhiều tư tưởng sâu sắc về quản trị quốc gia. Những tư tưởng ấy được thể hiện trong các triều đại, các bộ luật, các áng văn chính luận, các lời dạy của các bậc hiền triết và trong chính đời sống của Nhân Dân. 

Điểm nổi bật của Minh triết Việt là không xem quyền lực là mục đích, mà xem hạnh phúc của Nhân Dân và sự bền vững của quốc gia là mục tiêu cao nhất của việc trị nước.

2. Dân là gốc - nguyên lý nền tảng

Trong kho tàng tư tưởng Việt Nam, hiếm có nguyên lý nào được khẳng định mạnh mẽ và bền bỉ như tư tưởng Dân là gốc. Triều đại nào chăm lo cho đời sống Nhân Dân thì hưng thịnh. Triều đại nào xa rời Nhân Dân thì suy vong. Tư tưởng ấy được thể hiện rõ trong lời của Nguyễn Trãi: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân".

Hai chữ "yên dân" không chỉ có nghĩa là giữ gìn trật tự, mà còn bao hàm việc tạo điều kiện để người dân tham gia quản trị quốc gia, có cuộc sống ổn định, được lao động, học tập, phát triển và sống trong công bằng. Vì vậy, sức mạnh của quốc gia trước hết không nằm ở thành quách hay binh lực, mà nằm ở lòng Dân.

3. Quốc gia là của Nhân Dân

Trong truyền thống Việt Nam, nhà nước không chỉ là bộ máy cai trị. Nhà nước phải là tổ chức phục vụ cộng đồng. Người đứng đầu quốc gia phải xem mình là người gánh vác trách nhiệm trước Nhân Dân. Quan niệm ấy được thể hiện qua nhiều triều đại, đặc biệt dưới thời Lý và Trần, khi các vị vua nhiều lần giảm thuế, cứu đói, khuyến nông, chăm lo giáo dục và lắng nghe ý kiến của Dân.

Những việc làm ấy không chỉ là chính sách kinh tế mà còn phản ánh một quan niệm trị quốc dựa trên đạo đức và trách nhiệm.

4. Đức trị và pháp trị

Trong lịch sử Việt Nam, việc quản lý đất nước luôn kết hợp giữa đức trị và pháp trị. Đức trị nhấn mạnh vai trò của đạo đức, nhân cách và trách nhiệm của người cầm quyền. Pháp trị bảo đảm mọi người đều phải tuân thủ pháp luật. Nếu chỉ dựa vào đạo đức mà thiếu pháp luật, xã hội dễ rơi vào cảm tính. 

Nếu chỉ dựa vào pháp luật mà thiếu đạo đức, quyền lực có thể trở nên khô cứng và xa rời con người. Minh triết Việt hướng đến sự cân bằng giữa hai yếu tố ấy. Pháp luật phải nghiêm minh. Nhưng người thi hành pháp luật cũng phải có lương tri và lòng nhân.

5. Người lãnh đạo trước hết phải là người có đức

Trong truyền thống Việt Nam, tài năng rất quan trọng. Nhưng tài năng không thể thay thế đạo đức. Một người có tài mà thiếu đạo đức có thể gây tổn hại lớn hơn một người bình thường. Vì vậy, việc lựa chọn người lãnh đạo luôn gắn với yêu cầu về phẩm chất. Ông cha ta từng nhắc nhở: "Có đức mặc sức mà ăn". Dù cách diễn đạt mang tính dân gian, nhưng hàm chứa một tư tưởng sâu sắc: đạo đức là nền tảng của sự phát triển lâu dài.

6. Hiền tài là nguyên khí của quốc gia

Bài ký của Thân Nhân Trung trên bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám có câu nổi tiếng: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Nguyên khí là nguồn sinh lực. Quốc gia muốn phát triển lâu dài phải biết phát hiện, đào tạo, trọng dụng và bảo vệ người tài. Tuy nhiên, Minh triết Việt không chỉ coi trọng tài năng. Hiền tài phải là người vừa có năng lực, vừa có đạo đức. Tài và đức luôn phải đi cùng nhau.

7. Giáo dục - nền móng của quốc gia

Một quốc gia không thể mạnh nếu giáo dục yếu. Cha ông ta luôn xem việc học là quốc sách lâu dài. Không chỉ đào tạo người làm quan, giáo dục còn nhằm hình thành nhân cách và ý thức công dân. Trong thời đại số, điều đó càng có ý nghĩa. Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức. Giáo dục còn phải rèn luyện tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Đó là nền tảng để xây dựng một quốc gia phát triển bền vững.

8. Đoàn kết - sức mạnh của dân tộc

Lịch sử Việt Nam nhiều lần chứng minh rằng sức mạnh đoàn kết có thể giúp dân tộc vượt qua những thử thách lớn lao. Từ Hội nghị Diên Hồng thời Trần đến các cuộc kháng chiến trong nhiều thời kỳ, tinh thần đồng lòng luôn là nhân tố quyết định. Đoàn kết không có nghĩa là mọi người đều giống nhau. Đoàn kết là biết đặt lợi ích chung lên trên những khác biệt riêng. Đó là một giá trị cốt lõi của Minh triết Việt.

9. Hòa hiếu nhưng không khuất phục

Việt Nam là dân tộc yêu chuộng hòa bình. Trong lịch sử, cha ông luôn ưu tiên giải pháp hòa hiếu khi có thể. Nhưng khi độc lập, chủ quyền và lợi ích dân tộc bị xâm phạm, dân tộc Việt Nam luôn thể hiện ý chí kiên cường bảo vệ đất nước. Tinh thần ấy được thể hiện qua nhiều thế hệ anh hùng dân tộc. Đó là sự kết hợp giữa lòng nhân ái và bản lĩnh. Giữa khoan dung và kiên quyết. Giữa yêu hòa bình và quyết tâm bảo vệ chính nghĩa.

10. Quản trị quốc gia bằng văn hóa

Một quốc gia không thể chỉ phát triển bằng kinh tế. Cũng không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự. Sức mạnh bền vững còn nằm ở văn hóa. Văn hóa tạo nên bản sắc. Văn hóa nuôi dưỡng đạo đức. Văn hóa hình thành niềm tin xã hội. Khi văn hóa suy yếu, những thành tựu vật chất cũng khó giữ được lâu dài. Vì vậy, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa không chỉ là hoạt động nghệ thuật mà còn là chiến lược phát triển quốc gia.

11. Minh triết trị quốc trong thời đại số

Kỷ nguyên số mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Quản trị quốc gia ngày nay cần dựa trên: pháp quyền minh bạch; dữ liệu và khoa học; chuyển đổi số; phát triển xanh; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người Dân; ứng dụng trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế đạo đức. Một nền quản trị hiện đại phải kết hợp giữa trí tuệ khoa học và các giá trị nhân văn. Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Minh triết Việt: lấy con người là trung tâm của sự phát triển.

12. Xây dựng quốc gia từ những giá trị bền vững

Một quốc gia trường tồn không chỉ nhờ tăng trưởng kinh tế. Sự trường tồn còn dựa trên những giá trị nền tảng: lòng yêu nước; đạo đức xã hội; giáo dục khai phóng; pháp luật nghiêm minh; tinh thần đoàn kết; bảo vệ văn hóa dân tộc; tôn trọng thiên nhiên; khuyến khích sáng tạo và đổi mới. Khi những giá trị ấy được nuôi dưỡng, quốc gia sẽ có sức đề kháng trước các biến động của thời đại.

13. Minh triết Việt và khát vọng phát triển

Khát vọng phát triển là động lực cần thiết của mọi dân tộc. Nhưng phát triển không nên chỉ được đo bằng quy mô công trình, tốc độ tăng trưởng hay các chỉ số kinh tế. Một quốc gia chỉ thực sự lớn khi: con người được phát triển toàn diện; xã hội công bằng; văn hóa được gìn giữ; môi trường được bảo vệ; khoa học và giáo dục phát triển; người dân có niềm tin vào tương lai. Đó là thước đo của sự phát triển bền vững.

14. Kết luận chương

Tư tưởng trị quốc trong Minh triết Việt được hình thành từ kinh nghiệm lịch sử, từ truyền thống văn hóa và từ quá trình tiếp biến các dòng tư tưởng lớn của phương Đông. Cốt lõi của tư tưởng ấy là: Dân là gốc, lấy đạo đức làm nền, lấy pháp luật làm chuẩn mực, lấy giáo dục làm động lực và lấy văn hóa làm sức mạnh nội sinh của quốc gia. Những giá trị ấy đã góp phần giúp dân tộc Việt Nam vượt qua nhiều thử thách trong quá khứ và vẫn còn nguyên ý nghĩa trong thế kỷ XXI.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc đời sống xã hội, Minh triết Việt không phải là sự hoài niệm về quá khứ, mà có thể trở thành một nguồn lực tinh thần quan trọng để định hướng phát triển đất nước theo con đường giàu mạnh, nhân văn, bền vững và giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc.

Hoàng Lạc

Xem tiếp: Chương VIII