PHẬT BIẾT RÕ BẢN THỂ VẬT CHẤT THÌ NHƯ THẾ NÀO? (3)

1. Bản thể vật chất - cái gốc của mọi sự vật, hiện tượng

Có nhiều người nghe câu “Vạn pháp do tâm tạo” rồi hiểu rằng không có vật chất tồn tại, tất cả chỉ do tâm sinh ra. Hiểu như vậy là không đúng ý nghĩa. Những thứ hiện hữu mà con người nhận biết đều thông qua năm uẩn. Năm uẩn gồm thân xác, các cảm thọ, các tưởng, các hành và các thức, gọi tắt là thân tâm. Thân tâm chẳng phải là Tự Ngã, chẳng phải là Ta, chẳng phải là của Ta, mà là vật chất.

Con người nhận biết vật chất thông qua thân tâm. Thân tâm là vật chất nên đối tượng được nhận biết được gọi là sự vật, hiện tượng; đối tượng được biết đến đó gọi là pháp. Tuy nhiên, vì sự nhận biết được thực hiện thông qua thân tâm nên kết quả nhận biết không hoàn toàn chân thật. Ví dụ, ta nhìn một ngọn đèn rồi cho rằng nó chỉ to bằng một nắm tay. Cái được nhận biết như vậy không phải là toàn bộ thực tại của ngọn đèn.

Sự nhận biết không chân thật này hình thành do tâm đã được kết tập, tích lũy từ vô thỉ theo những sự vật, hiện tượng đã từng được nhận biết, rồi định dạng và mặc định cách nhận thức. Tâm thông qua thân tâm để nhận biết thế giới, sau đó kết luận sự vật là như thế này, như thế kia. Cứ như vậy, con người dùng vật chất là thân tâm để nhận biết vật chất. Kết quả nhận thức trở thành một sự nhận biết đã được kết tập, tích lũy và mặc định. Vì vậy mới nói vạn pháp do tâm tạo.

Nhưng nếu không có cái chân thật thì sẽ không có cái gọi là không chân thật. Cái không chân thật không tự nhiên mà có rồi biến mất không còn gì. Không có sự vật, hiện tượng nào lại không có cái gốc đang tồn tại. Khi nói ngọn đèn được nhận biết là to bằng nắm tay là không chân thật, điều đó không có nghĩa rằng ngọn đèn không có cái gốc đang tồn tại. Khi nói viên bi được nhận biết là không chân thật, cũng không có nghĩa viên bi không có cái gốc đang tồn tại. Cái gốc đang tồn tại để từ đó ta nhận biết sự vật chính là bản thể vật chất. Bản thể vật chất là cái gốc của mọi sự vật và hiện tượng.

2. Những đặc tính của bản thể vật chất

Bản thể vật chất là một thực thể tồn tại vĩnh hằng. Bản thể vật chất: Không bao giờ bị phân chia và cũng không bao giờ tự phân chia được. Không bao giờ sáp nhập với bản thể vật chất khác để trở thành một bản thể, cũng không bao giờ bị sáp nhập với bản thể khác để trở thành một bản thể. Không bao giờ thay đổi tổng giá trị trường nội tại và cũng không bao giờ bị thay đổi tổng giá trị trường nội tại. Không bao giờ thay đổi thành bản thể khác và cũng không bao giờ bị thay đổi thành bản thể khác. Không bao giờ tự mất đi và không bao giờ bị mất đi, không còn tồn tại. Không bao giờ được cái tồn tại khác sinh ra và cũng không bao giờ tự nó sinh ra nó. Bản thể vật chất là thể dạng gốc rốt ráo của mọi sự vật và hiện tượng.

Vũ trụ có vô số bản thể vật chất. Có vô số bản thể vật chất giống nhau và cũng có vô số bản thể vật chất khác nhau. Nhờ có chúng mà con người nhận biết có cái này, cái kia, hiện tượng này, hiện tượng kia.

3. Trường nội tại của bản thể vật chất là chân không

Trường nội tại của bản thể vật chất chính là chân không. Tất cả bản thể vật chất đều như vậy. Tất cả vật chất đều là chân không, không có gì khác. Thân tâm là chân không. Vàng là chân không. Kim cương là chân không. Đất là chân không. Không khí là chân không. Như vậy, xuyên suốt vũ trụ đều là chân không, không có gì khác ngoài Phật tánh.

Vũ trụ này chỉ có hai thứ và duy chỉ có hai thứ: chân không và Phật tánh; hay nói theo cách khác là bản thể vật chất, mà bản thể vật chất đều cấu tạo bằng chân không, và Phật tánh, được xác định là Ta, là Tự Ngã. Một người đại giác ngộ sẽ thấy trong vũ trụ này toàn là chân không, không còn đem tâm phân biệt có vàng, có kim cương, có nhà, có đất, có xe, có thân tâm...

Một thể vũ trụ đều là chân không như vậy, không có thứ gì khác trong vũ trụ ngoài Phật tánh. Khi thấy như vậy thì gọi là Chân Như, gọi là hư không, gọi là Như Như, gọi là chân không.

4. Mọi chúng sinh đều có khả năng thành Phật

Bất cứ ai rồi cũng sẽ thành Phật, không sớm thì muộn. Sớm thì cảm thọ khổ đau trong thời gian ngắn; muộn thì cảm thọ khổ đau trong thời gian dài. Vì vậy, vấn đề không phải là có thành Phật hay không, mà là thành sớm hay thành muộn, khổ đau ngắn hay khổ đau dài.

5. Chân Như là gì?

Chân Như không phải là cách gọi chung chung cho “bản thể chân thật, vĩnh hằng của vũ trụ” theo nghĩa đồng nhất tất cả mọi thứ thành một khái niệm. Về vật chất, ở đâu cũng là chân không. Mọi sự vật và hiện tượng, kể cả tất cả bản thể vật chất, đều là chân không. Toàn thể như vậy, chẳng có thứ gì khác. Một vùng trong sạch, đồng nhất như vậy gọi là Chân Như.

Chân Như là chân thật mà ở đâu cũng như vậy. Có thể ví dụ như nhìn xuống biển thấy có nước và có băng. Nhưng băng cũng là nước. Nếu không đem tâm phân biệt băng và nước mà chỉ thấy nước, nhìn biển thấy nước, nhìn băng cũng thấy nước, toàn thể đều là nước, thì nước xuyên suốt như vậy được gọi là Chân Như.

Chân Như là bất nhị, chỉ có một, không có hai. Cái một ở đây chính là chân không. Trong vũ trụ, về phương diện vật chất, đất, đá, nước, gió, lửa, vàng, bạc, kim cương, châu báu, âm thanh, ánh sáng, thân tâm... đều chỉ có một nguồn gốc duy nhất là chân không.

Có thể nói một cách dễ hiểu rằng toàn thể vũ trụ về phương diện vật chất được làm bằng một chất liệu duy nhất là chân không. Vì vậy, trường nội tại của toàn thể vũ trụ là Chân Như, là Như Như, là chân không, là hư không.

6. Thọ, tưởng, hành, thức và vấn đề vật chất

Năm uẩn gồm sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Thân tâm không phải là Tự Ngã, không phải là Ta, không phải là của Ta; thân tâm thuộc về vật chất. Đối với thọ, tưởng, hành và thức, cần phân biệt rõ hai loại “biết”. Có một cái biết trước đây ta không biết, nhưng về sau mới biết. Cái biết này thay đổi. Nó thuộc thân tâm. Lại có cái biết biết cái biết. Cái biết này ta không biết nó. Cái biết đó thường hằng và không thuộc thân tâm.

Vì vậy, không nên suy luận rằng cái này “sinh” ra cái kia theo cách máy móc. Dùng chữ “sinh” trong trường hợp này dễ dẫn đến một phương pháp suy luận sai. Không phải cứ cái này như thế nào thì cái kia nhất định như thế ấy. Điểm cần nắm giữ là: thứ gì không phải Phật tánh, không phải Ngã, không phải của Ngã thì là vật chất, là của vật chất.

Chính vì vậy, khi nói ngũ uẩn chẳng phải ta, chẳng phải của ta, chẳng phải tự ngã của ta, cần đặc biệt chú ý đến chữ “của”. Nếu một tấm ảnh của ta bị xé thành nhiều mảnh, ta vẫn nói những mảnh giấy đó là của tấm ảnh của ta. Nhưng nếu những mảnh giấy đó không phải là tấm ảnh của ta, không phải là của tấm ảnh của ta, thì chúng có thể thuộc về một đối tượng khác. Cách nói này nhằm làm rõ sự phân biệt giữa Ngã, của Ngã và cái không phải Ngã, không phải của Ngã.

Muốn thâm nhập thật tướng thì không nên chấp trước vào cái biết trước đây. Cái biết cũ chỉ nên được dùng như một đối tượng tham chiếu khách quan. Nếu chấp trước vào cái biết cũ thì sự hiểu biết dễ trở nên rối loạn.

7. Lượng giá trị chân không của bản thể vật chất

Trường nội tại của bản thể vật chất là một trường chân không liên tục. Mỗi bản thể vật chất sở hữu độc lập một lượng giá trị chân không riêng biệt. Hiện nay khoa học có thể dùng khái niệm khối lượng để diễn đạt gần với ý nghĩa này. Lượng giá trị chân không của mỗi bản thể không bao giờ giảm, không bao giờ tăng và không bao giờ mất đi. 

Tại một vị trí trong vũ trụ, lượng giá trị chân không hoặc thuộc bản thể này hoặc thuộc bản thể kia; không có lượng giá trị chân không nào không thuộc một bản thể nào. Một lượng giá trị chân không thuộc bản thể này thì không thuộc bản thể kia và ngược lại.

Lượng giá trị chân không trong một bản thể được phân bố không đồng đều. Lượng giá trị chân không tại một vị trí thuộc bản thể nào thì gọi là cường độ chân không tại vị trí đó của bản thể ấy. Lượng giá trị chân không của một bản thể được phân bố theo dạng có khối tâm. Trong bản thể đó tồn tại một vị trí mà tại đó cường độ chân không lớn nhất. Từ vị trí ấy, cường độ chân không giảm dần khi càng xa khối tâm.

Vì vậy, một bản thể vật chất có thể được hình dung như một trường chân không có cường độ khác nhau theo từng vị trí.

8. Bản thể chủ và các bản thể bồi tụ

Một bản thể vật chất có thể chứa bên trong bề mặt của nó những bản thể vật chất khác bồi tụ. Có thể hình dung như một viên bi sắt nằm bên trong bề mặt của một quả cầu thủy tinh. Viên bi sắt và quả cầu thủy tinh là hai thứ độc lập với nhau. Viên bi sắt không phải là chất liệu của quả cầu thủy tinh. Tương tự, một bản thể vật chất có thể là bản thể chủ, còn những bản thể khác có thể bồi tụ bên trong bề mặt của bản thể chủ. 

Vùng có cường độ chân không lớn nhất nằm gần khối tâm. Càng ra xa khối tâm, cường độ chân không càng giảm, cho đến mức rất nhỏ và mắt thường không thể nhận thấy. Điều đó tạo ra cảm giác như có một ranh giới giữa vật chất và khoảng không, toàn bộ vùng ấy vẫn thuộc trường nội tại của bản thể.

9. Trường nội tại của Trái Đất

Trái Đất cũng được giải thích theo nguyên lý bản thể chủ và các bản thể bồi tụ. Cái mà con người thường gọi là Trái Đất chỉ là phần vật chất bồi tụ ở vùng gần khối tâm của một bản thể chủ.

Trái Đất, Mặt Trăng, không khí và các vật chất khác được xem là những bản thể khác nhau bồi tụ bên trong bề mặt của bản thể chủ Trái Đất. Nếu loại trừ toàn bộ Mặt Trăng và không khí xung quanh Trái Đất thì phần xung quanh Trái Đất chính là chân không, tức trường nội tại của bản thể chủ Trái Đất. Nếu tiếp tục loại trừ tất cả vật chất bồi tụ như cát, đất, nước, không khí, Mặt Trăng... thì còn lại bản thể chủ Trái Đất. Nó là một bản thể vật chất.

Cứ như vậy, một bản thể có thể nằm trong bề mặt của một bản thể khác; nhiều bản thể có thể nằm trong bề mặt của một bản thể khác. Vũ trụ được trình bày theo nguyên lý đó.

10. Chất liệu của đất, nước, đá và không khí

Đất, nước, đá, cây cối, nhà cửa, không khí... đều do những bản thể vật chất hợp thành. Nhưng những bản thể đó đều có trường nội tại là chân không. Vì vậy, đất, nước, đá, không khí... cũng chỉ có chân không làm chất liệu, không có chất liệu nào khác. Các bản thể bồi tụ trong bản thể chủ Trái Đất hợp với nhau thành những thứ mà con người nhìn thấy như đất, nước, đá...

Những thứ bồi tụ ấy không phải là chất liệu của bản thể chủ Trái Đất. Mỗi bản thể có một lượng chất liệu là lượng chân không độc lập. Trong đó, không có bất cứ giá trị nào thuộc bản thể khác. Có thể dùng hình ảnh viên bi sắt và quả cầu thủy tinh để dễ hình dung. Viên bi sắt tượng trưng cho các bản thể bồi tụ; quả cầu thủy tinh tượng trưng cho bản thể chủ. Hai bên độc lập với nhau, viên bi sắt không phải là chất liệu của quả cầu thủy tinh.

11. Trường nội tại và trường tương tục

Hai khái niệm trường nội tại và trường tương tục có thể giống nhau hoặc khác nhau tùy ngữ cảnh sử dụng. Trường nội tại chỉ trường chất liệu thuộc về một đối tượng đang được nói đến, chẳng hạn vũ trụ, một bản thể, một thực thể hoặc một vật thể. Trường tương tục chỉ trường chất liệu liên tục với nhau, không có gián đoạn. Trường tương tục có thể chỉ trường nội tại của một đối tượng mà trường chất liệu đó tương tục; cũng có thể chỉ một vùng không gian có nhiều bản thể, vật thể, thực thể nhưng trường chất liệu trong vùng đó không bị gián đoạn. Trường nội tại có thể gián đoạn, nhưng trường tương tục thì không gián đoạn.

Trường nội tại chỉ vùng nội tại của một đối tượng; trường tương tục có thể chỉ một đối tượng hoặc một vùng có nhiều đối tượng, với điều kiện trường chất liệu trong vùng đó không gián đoạn.

Đối với thật tướng của vũ trụ, trường nội tại của tất cả bản thể vật chất, hữu tình đều là trường tương tục, và trường chân không của vũ trụ không có gián đoạn. Do đó có thể nói trường nội tại của vũ trụ là trường tương tục, gồm một trường chân không tương tục và vô số trường chất liệu Phật tánh tương tục. Các trường này là đồng nhất với nhau.

Khi chỉ nói về vật chất, có thể nói trường nội tại của vũ trụ là chân không. Có thể diễn đạt thành các mệnh đề: Trường nội tại của Phật tánh là trường tương tục; Trường nội tại của Phật tánh là chất liệu Phật tánh. Chất liệu Phật tánh là trường tương tục. Đối với bản thể vật chất, Trường nội tại của bản thể vật chất là trường tương tục. Trường nội tại của bản thể vật chất là chân không. Chân không là trường tương tục.

12. Nguyên tử, proton và electron 

Theo khoa học hiện nay, nguyên tử được xem là thành phần cơ sở hình thành vật chất. Mỗi loại nguyên tử gọi là một nguyên tố hóa học. Có thể dùng ví dụ ngôi nhà được xây bằng các viên gạch: ngôi nhà ví cho vật chất được tạo thành, còn mỗi viên gạch ví cho nguyên tử; mỗi loại gạch ví cho một nguyên tố. Một nguyên tử được mô tả gồm proton, neutron và electron. Proton và neutron tạo thành phần nhân; electron được mô tả là chuyển động xung quanh nhân.

Trong nguyên tử, số proton bằng số electron đối với nguyên tử trung hòa. Proton mang điện tích dương, electron mang điện tích âm, neutron không mang điện. Số proton khác nhau tương ứng với các nguyên tố khác nhau. Hiện nay có 118 nguyên tố hóa học được biết đến và sắp xếp theo số proton trong hạt nhân.

Hidro có một proton; Heli có hai proton; Liti có ba proton... Tuy nhiên, sự thấy của khoa học về cấu trúc nguyên tử chưa phản ánh đúng bản thể vật chất. Cái được khoa học gọi là proton nằm ở trung tâm nguyên tử thực chất chỉ là một phần không gian của proton mà họ quan sát được. Họ nhìn thấy vùng trung tâm rồi kết luận đó chính là proton. Sự thấy ấy được ví như việc nhìn ngọn đèn rồi kết luận ngọn đèn chỉ to bằng một nắm tay. 

Giới hạn không gian của một nguyên tử được xác định là giới hạn không gian của proton. Các electron được trình bày là nằm bên trong bề mặt ngoài của proton, chứ không nằm bên ngoài bề mặt ngoài của proton. Vì vậy, quan niệm electron quay xung quanh hạt nhân được xem là một cách nhận biết chưa đúng.

Tương tự, Mặt Trăng không được xem là nằm bên ngoài Trái Đất rồi quay quanh Trái Đất, mà là nằm bên trong bề mặt của bản thể chủ Trái Đất và quay quanh khối tâm của bản thể chủ Trái Đất. Cũng giống như nói một người đi xung quanh một ngọn đèn. Nói chính xác hơn theo cách giải thích này là người đó đi xung quanh khối tâm của ngọn đèn và chen lấn trường nội tại của ngọn đèn.

13. Proton và electron là những bản thể vật chất

Một electron là một bản thể vật chất. Một proton là một bản thể vật chất. Hai bản thể này khác nhau về lượng giá trị. Trong vũ trụ có vô số bản thể vật chất khác nhau về lượng giá trị, từ vô cùng bé đến vô cùng lớn. Đồng thời cũng có vô số bản thể giống nhau về lượng giá trị. Đối với nguyên tử Heli, cấu trúc cơ bản được trình bày gồm các bản thể proton và electron cùng các bản thể neutron. Tuy nhiên, ngoài những bản thể cơ bản đó, có thể còn có một hoặc nhiều bản thể khác đang bồi tụ trong nguyên tử, giống như những hạt bụi tồn tại trong bầu khí quyển. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một mô hình đơn giản để luận bàn toàn bộ cấu trúc của nguyên tử.

14. Khái niệm khối lượng

Tổng lượng giá trị nội tại của một bản thể vật chất là một giá trị đặc trưng cho bản thể đó. Giá trị này được xác định là lượng chân không của bản thể. Mỗi bản thể vật chất có một lượng giá trị nhất định và lượng giá trị ấy không thay đổi cho dù bản thể được đặt ở đâu và vào lúc nào trong vũ trụ.

Đối với con người và khoa học hiện nay, khái niệm khối lượng được dùng để chỉ lượng giá trị đặc trưng của vật chất. Theo nghĩa khái niệm, có thể dùng khối lượng để diễn đạt tổng lượng giá trị nội tại của một bản thể vật chất. Tuy nhiên, cách đo khối lượng hiện nay phụ thuộc vào nền tảng lý thuyết và phương tiện đo lường. Vì vậy, chỉ số đo có thể khác nhau khi cùng một vật thể được đặt trong những điều kiện khác nhau.

Trong bài này, từ “khối lượng” được dùng như một phương tiện ngôn ngữ để diễn đạt lượng giá trị của bản thể vật chất. Khi dùng từ này, cần phân biệt giữa lượng giá trị thực của bản thể và giá trị đo được bằng một phương tiện đo cụ thể.

15. Không nên chấp trước vào tên gọi

Trong vũ trụ có vô số bản thể vật chất, có vô số bản thể giống nhau về lượng giá trị và có vô số bản thể khác nhau về lượng giá trị. Sự khác nhau có thể vô cùng nhỏ. Nếu bỏ qua sự sai khác nhỏ thì có thể gọi là giống nhau. Nếu không bỏ qua thì chúng khác nhau. Vì vậy, không thể nói tất cả proton hoàn toàn giống nhau hay tất cả electron hoàn toàn giống nhau theo nghĩa tuyệt đối. Tên gọi chỉ là quy ước do con người đặt ra. Điều quan trọng không nằm ở tên gọi mà nằm ở bản chất của đối tượng được nói đến.

16. Cái thấy của người giác ngộ

Nếu giả định chân không có màu xanh thì có thể hình dung một người giác ngộ thấy toàn vũ trụ đều là chân không, giống như thấy toàn một màu xanh. Những nơi có mật độ chân không cao thì được hình dung là xanh đậm; những nơi có mật độ chân không thấp thì xanh nhạt. Tuy nhiên, cái thấy này không phải là thấy bằng mắt theo nghĩa thông thường, mà được trình bày là sự tiếp xúc trực tiếp giữa chất liệu Phật tánh và chất liệu vật chất, tức chân không.

Vì vậy, sự giác ngộ được đặt trên nền tảng thấy trực tiếp thật tướng chứ không phải chỉ dựa vào những khái niệm được suy luận bằng ngôn ngữ.

17. Vì sao cùng là chân không mà sự vật lại khác nhau?

Một vấn đề quan trọng được đặt ra là: nếu chất liệu của mọi bản thể vật chất đều là chân không, tại sao những vật chất con người nhìn thấy lại khác nhau? Trong hệ thống lý luận này, câu hỏi ấy sẽ được giải đáp khi đi sâu hơn vào các bài tiếp theo. Điều quan trọng trước hết là phải nắm chắc rằng chất liệu của bản thể vật chất là chân không, rằng mỗi bản thể có lượng giá trị riêng biệt và rằng các bản thể có thể khác nhau về lượng giá trị, vị trí, cấu trúc và sự bồi tụ. Không nên vội dùng những khái niệm cũ để phủ nhận hoặc thay thế những khái niệm đang được trình bày.

18. Phật pháp cần được quán xét, không nên chỉ nghe qua

Ngôn ngữ và chữ viết đều là phương tiện có giới hạn. Vì vậy, khi nghe pháp không nên chỉ đọc qua để ghi nhớ vài câu rồi tự cho rằng mình đã hiểu. Muốn thấu hiểu câu “sắc tức thị không, không tức thị sắc” thì trước hết phải thấu hiểu vấn đề vật chất trong toàn thể vũ trụ theo hệ thống đang được trình bày. Nếu chưa hiểu mà vội giảng lại cho người khác thì rất dễ biến cái chưa hiểu thành cái tưởng rằng mình đã hiểu.

Phật pháp thâm sâu nên càng học càng phải biết hạ tâm mình xuống, không tăng thượng mạn, không nhận giả làm thật, không vì học được vài chữ mà cho rằng mình đã hiểu trọn vẹn. Khi chưa rõ thì phải quán xét. Khi còn nghi ngờ thì phải đặt câu hỏi. Khi thấy chưa đúng thì phải phản biện. Điều quan trọng là phải tự mình lĩnh hội, quán xét và hiểu rõ những gì đang được trình bày.

19. Kết luận

Bản thể vật chất được xác định là cái gốc của mọi sự vật và hiện tượng. Bản thể vật chất tồn tại vĩnh hằng, không sinh, không diệt, không bị phân chia, không sáp nhập thành một bản thể khác và không thay đổi tổng lượng giá trị nội tại. Trường nội tại của bản thể vật chất là chân không. Có vô số bản thể vật chất trong vũ trụ; chúng có thể giống nhau hoặc khác nhau về lượng giá trị.

Các sự vật, hiện tượng mà con người nhận biết là kết quả của quá trình nhận thức thông qua thân tâm và những khuôn mẫu nhận thức đã được kết tập, tích lũy. Vì vậy, cái được nhận biết không phải lúc nào cũng phản ánh trọn vẹn cái đang tồn tại. Bên dưới những sự vật, hiện tượng được nhận biết có một cái gốc là bản thể vật chất.

Về phương diện vật chất, toàn thể vũ trụ được trình bày là chân không. Và khi thấy toàn thể vật chất đều như vậy, không còn phân biệt cái này với cái kia về bản chất vật chất, thì gọi là Chân Như. Do đó, cần ghi nhớ những điểm cốt lõi: Bản thể vật chất là cái gốc của mọi sự vật, hiện tượng. Chất liệu của bản thể vật chất là chân không. Trường nội tại của bản thể vật chất là chân không. Mỗi bản thể có một lượng giá trị riêng biệt. Các bản thể có thể bồi tụ bên trong bề mặt của bản thể khác nhưng không vì thế mà trở thành chất liệu của bản thể chủ.

Về phương diện vật chất, toàn thể vũ trụ là chân không. Và muốn thâm nhập thật tướng thì trước hết phải học cách không chấp trước vào những gì mình đã biết, phải quán xét và phải tự mình làm sáng tỏ những điều còn nghi ngờ.

Hoàng Lạc (tóm lược bài pháp thoại)