Thứ Sáu, 15 tháng 7, 2016

La Gi, lý lộ và dịch trạm ngày xưa

Ảnh: Đức Thế
Quá trình khai phá đất đai, phát triển xóm làng của người xưa đều gắn với điều kiện giao thông đường sá (lý lộ). Sau khi chấm dứt tình trạng đất nước chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài, đến thời nhà Nguyễn thống nhất mới để ý đến việc kiến tạo con đường cái quan từ Bắc xuống Nam. Trên địa bàn tỉnh Bình Thuận, ngoài việc giao thương bằng phương tiện ghe thuyền đường biển thì sau này theo địa thế từng vùng mà hình thành các loại đường gọi là quan báo, đó là đường sơn lộ miệt rừng núi, đường tiểu lộ và đường tiểu lộ ven biển. Qua sông rất hiếm nơi có bắc cầu, ở La Gi và lân cận chỉ có cầu Đông Thái (Hiệp Nghĩa), cầu La Giang (Phước Lộc), cầu Tân Quý (Sông Phan), cầu Phù My (Cù My)… nhưng tồn tại không lâu, mà chỉ đi lại bằng bè, đò ngang. Phương tiện vận chuyển chủ yếu là ngựa, xe trâu, xe bò, kiệu, võng và người mang vác… Thực chất những con đường quan lộ lúc bấy giờ như tên gọi chỉ dành cho công vụ và quan viên kinh lược hay cho mục tiêu thuộc địa.
Từ năm 1890 mới có đường cái quan nối từ Phan Thiết đến Bà Rịa, rồi tiếp đến Toàn quyền Đông Dương chủ trương nâng lên thành đường thuộc địa số l, tức quốc lộ 1A ngày nay. Sớm nhất là mở ra đoạn đường từ Phan Thiết lên Di Linh vào năm 1899 nối với cao nguyên. Đến năm 1927, để kết nối các tỉnh phía Nam mở tiếp đường nhánh từ cây số 37 (tính từ Phan Thiết vào - nay là thị trấn Thuận Nam) đi qua các làng Hiệp Nghĩa, Phong Điền, Tam Tân đến La Gi và sau đó mở con đường từ La Gi cắt ngang đường số 1 lên ga Sông Phan 25 km. Trước đó, từ năm 1905 đến 1912, đường xe lửa từ Sài Gòn đến Phan Thiết đã khởi công xây dựng.
Nhưng từ rất sớm, dưới triều Nguyễn đã có một chiến lược về giao thông phù hợp với thực tế đương thời vào những năm cuối thế kỷ 17. Song song với các quan lộ, trên địa bàn Bình Thuận tính từ Tuy Phong đến Bà Rịa đã lập ra một hệ thống dịch trạm khá dài từ Bắc vào Nam. Tại địa phận Bình Thuận có 16 dịch trạm theo tuyến đường ven biển. Hình thức dịch trạm là tiền thân của các Bưu cục của ngành bưu chính viễn thông sau này. Từ năm 1898, vai trò Bưu cục thay chức năng dịch trạm từng tồn tại gần trăm năm, có sự thay đổi về phương thức chuyển tải thư từ, công văn bởi phu thơ, lính trạm và giao cho thầy giáo trường làng. Trên phần đất Hàm Tân - La Gi trước khi thành lập huyện (1916), tính từ phía Bắc vào có trạm Thuận Trình (thôn Tân Hoàng) thuộc làng Tam Tân, trạm Thuận Phước (phường Phước Lộc), trạm Thuận Phương - làng Cù My, trạm Thuận Biên - nguyên trước thuộc Bình Thuận nhưng thời Tự Đức thì thuộc tỉnh Biên Hòa và đổi tên là trạm Mộc Xuyên. Đặc điểm các dịch trạm đều đặt ở các cửa sông lớn và cách xa nhau từ 20- 36 dặm. Theo sách xưa thuở đầu trung hưng Triều Nguyễn, những dịch trạm còn là một đồn binh có cai đội, phu dịch, lính xích hậu lo việc canh giữ và nhận công việc chuyển đệ công văn, lệnh dụ của nhà vua. Trạm được trang bị ngựa, kèn, cờ hiệu “mã thượng phi đệ” là báo hiệu khẩn cấp, được quyền trưng dụng thuyền đò sang sông. Trong sách còn ghi chép cụ thể các cửa tấn Ma Ly, La Di, Phù My đóng ở các cửa sông lớn là sông Phan, sông Dinh, sông Cù My… có thể ví như các đồn biên phòng ngày nay. Các dịch trạm trên đất Bình Thuận đều được đặt tên bằng cách ghép một từ của địa danh tỉnh với tên của thôn, làng nơi đó, cho nên tên trạm đều có chữ Thuận đứng đầu. Đây cũng là nơi tập trung cư dân đông đảo lâu đời nhất ở các địa phương.
Ở La Gi, đoạn đường lên ga Sông Phan vào năm 1927, chỗ cắt qua đường thuộc địa số 1 ở vị trí cây số 45 tính từ Phan Thiết vào trở thành địa danh ngã tư Trường Tiền do tại đây có một bộ phận Sở Lục lộ quản lý cung đường quốc lộ 1. Ngã ba 46 (còn gọi ngã ba Bình Tuy) hiện nay chỉ hình thành từ năm 1970, khi công binh Mỹ nâng cấp con đường tỉnh lộ 2, nhưng từ Dốc Sỏi được nắn lại để nối với quốc lộ 1 cách ngã tư Trường Tiền cũ khoảng 1 km. Quốc lộ 55 từ tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và xuyên qua phần đất huyện Tánh Linh chạy lên Bảo Lộc (Lâm Đồng), trong đó có đường tỉnh lộ 2 và liên tỉnh 23 của tỉnh Bình Tuy trước đây. Được tiếng là đường quốc lộ, tỉnh lộ nhưng phần lớn là đường rải đá, đất sỏi và chỉ một số ít trải nhựa theo kiểu thủ công. Thời gian cho từng công đoạn từ kết cấu, thi công kéo dài vài năm. Nếu so với công nghệ làm đường bây giờ mới thấy một khoảng cách quá cách biệt. Ngày nay các tuyến đường từ La Gi có thể kết nối với khu vực và các tỉnh lân cận.
Nhìn lại, hầu như các con đường huyết mạch ngày xưa ở La Gi cũng là tiền đề chung cho bất cứ nơi nào, để trở thành những con đường thênh thang hiện nay và càng có ý nghĩa cho yêu cầu phát triển kinh tế xã hội cao hơn.

PHAN CHÍNH
Nguồn: Báo Bình Thuận Online

Không có nhận xét nào: